Ochrona przyrody i adaptacja do zmian klimatu – nierozłączna para odpowiedzią na globalne wyzwania środowiskowe

Marta Wiśniewska

Różnorodność biologiczna spada od lat. Wymieranie gatunków to problem ogólnoświatowy związany z różnorakimi presjami na środowisko, wywołanymi głównie – bezpośrednio i pośrednio – przez człowieka i jego działalność. Ma wymiar bardzo złożony i różne oblicza. Utrata różnorodności biologicznej to nie tylko historie o kłusownikach, słoniach, tygrysach czy nosorożcach albo o wycince Puszczy Amazońskiej. Populacje wielu gatunków roślin i zwierząt kurczą się po cichu także na naszym kontynencie, także tuż obok nas. 

W październiku 2024 roku IUCN umieścił na Czerwonej Liście gatunków zagrożonych szybkim wyginięciem kolejne 4 występujące w Europie gatunki ptaków siewkowych, związanych z siedliskami mokradłowymi i wybrzeżami morskimi. Polska Czerwona Lista ptaków zagrożonych obejmuje 47 gatunków tj. 1/5 wszystkich gatunków lęgowych w kraju. Na liście tej mamy cały szereg gatunków związanych z rzekami i ich dolinami np. rycyk, kulik wielki, batalion, czajka, dubelt, kszyk, derkacz. Z ptaków polnych, krajobrazu rolniczego w kryzysowej sytuacji znajduje się m.in. populacja ortolana, przepiórki, świergotka polnego, turkawki i zdawałoby się wciąż pospolitego – gawrona. Nie inaczej jest z innymi grupami zwierząt, przywołajmy chociażby susła perełkowanego, chomika lub rysia.

Po co nam właściwie ta przyroda, różnorodność biologiczna? Jej znaczenie wychodzi istotnie dalej poza poziom estetyczny i krajobrazowy. Dobrze funkcjonujące, różnorodne ekosystemy to przede wszystkim usługi ekosystemowe i odporność w obliczu katastrofy klimatycznej. Utrata różnorodności biologicznej ma bezpośredni związek z obniżaniem się jakości życia ludzi.

Zdrowe ekosystemy to szansa na tak skuteczną, jak to tylko możliwe adaptację do zmian klimatu, w tym łagodzenie dotkliwości jej społecznych skutków. Coraz częstsze ekstremalne zjawiska pogodowe prowadzące do powodzi i suszy obnażyły skuteczność dotychczas podejmowanych działań zaradczych opartych na działaniach technicznych, infrastrukturalnych i przypomniały o potencjale rozwiązań opartych na naturze. Zatrzymywanie wody w krajobrazie (w lasach, na terenach podmokłych), umożliwienie jej wsiąkania w glebę, zasilania wód gruntowych i podziemnych (i rzek), a także w czasie wezbrań umożliwienie rzekom i potokom (tam gdzie to możliwe) rozlewanie się w swoich dolinach to najskuteczniejsza recepta na łagodzenie skutków suszy i powodzi [1]. Aby minimalizować społeczne negatywne skutki wezbrań, których wielkość i gwałtowność osiąga kolejne ekstrema, trzeba także rozszerzyć dotychczasową strategię odsuwania powodzi od ludzi np. przez budowę wałów o strategie: odsuwania ludzi od powodzi (przeniesienie na tereny mniej zagrożone) i budowania odporności powodziowej (nauczenie się życia z powodzią) [2] [3].

Działania wychodzące naprzeciw wyzwaniom związanym z utratą różnorodności biologicznej i zmianom klimatu muszą być skoordynowane, synergiczne i kompleksowe. Potrzebujemy dziś pilnie nie tylko przedsięwzięć z zakresu ochrony przyrody o dużym zasięgu, których podmiotem są różnego rodzaju ekosystemy, w tym leśne, rolnicze, rzeczne i mokradłowe (ważne ze względu na adaptację do zmian klimatu), ale i szerokiego frontu na rzecz odbudowy, renaturyzacji ekosystemów zdegradowanych. Bez tego nie zatrzymamy kryzysu bioróżnorodności, a jakość naszego życia obniżać się będzie przez brak przystosowania do ekstremalnych zjawisk hydrologiczno-meteorologicznych.

Potrzebujemy refleksji nad dotychczasowymi strategiami i politykami, przeglądu działań i rezygnacji z tych, co nie działają albo wręcz szkodzą. I tak, np. mała retencja nie jest dobra a priori, jak się powszechnie uważa, a małe zbiorniki mają takie same negatywne oddziaływania na środowisko co duże – niszczą ekosystem płynącej rzeki i zmieniają go w quasi jezioro. Inwestycją w bioróżnorodność (a więc i w adaptację do zmian klimatu) nie jest kompensacja utraconych siedlisk towarzysząca przedsięwzięciom istotnie negatywnie oddziaływującym na środowisko, ani budowa infrastruktury turystycznej i edukacyjnej. Warto skupić się na działaniach stricte ochronnych i renaturyzacyjnych, które muszą stać się powszechne, w tym nad wdrażaniem Krajowego programu renaturyzacji wód powierzchniowych [4].

Katastrofa klimatyczna pogłębia kryzys przyrodniczy, utrata różnorodności biologicznej i zdrowych ekosystemów m.in. mokradłowych i leśnych jest czynnikiem przyspieszającym zmiany klimatu. Z kolei, najbardziej efektywna adaptacja do tych zmian, zmniejszanie ryzyka wystąpienia zjawisk im towarzyszących: ekstremalnych – powodzi i suszy – i ograniczanie, łagodzenie skutków tych zjawisk opiera się o rozwiązania oparte na przyrodzie, na potencjale ekosystemów i „usługach” przez nie dostarczanych. 

Polska, jak wszystkie państwa członkowskie UE, powinna brać pod uwagę w planowaniu swoich działań zarówno unijną strategię adaptacyjną, jak i strategię ochrony bioróżnorodności, a prawo krajowe uwzględnia zapisy licznych dyrektyw środowiskowych – bioróżnorodnościowych, wodnych, powodziowych. Wydaje się, że najistotniejsze dla ograniczania skutków społecznych globalnego kryzysu ekologicznego (utraty różnorodności biologicznej i zmian klimatu) będzie wypełnienie zobowiązań Rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych (ang. Nature Restoration Law), które w ślad za Europejskim Zielonym Ładem dostrzega silną relację pomiędzy ochroną przyrody a adaptacją do zmian klimatu.

Zrozumienie tego jest podstawą do skutecznych działań, wychodzących naprzeciw globalnym wyzwaniom środowiskowym. Działań, które doprowadzić mogą do zapewnienia dobrej jakości życia społeczeństw w dobie katastrofy klimatycznej, w tym możliwie jak najlepszej adaptacji do jej skutków, bezpieczeństwa żywnościowego i ciągłości funkcjonowania sektorów gospodarki opartych o zasoby naturalne. Ich wdrożenie, wobec skali i natężenia degradacji środowiska, pociąga za sobą niemałe koszty. Fundusze UE wspierają te wysiłki w kolejnych perspektywach finansowych. Wydaje się, że w najbliższej przyszłości, ze względu na postępujące społeczne skutki kryzysu środowiskowego, konieczna będzie jeszcze większa koncentracja unijnego budżetu na ochronie i odbudowie zasobów przyrodniczych, na wzmacnianiu odporności na zmiany klimatu w oparciu o potencjał ekosystemów.

W dokumencie ramowym określającym obszary wspierane przez fundusze unijne w Polsce w latach 2021-2027, jakim jest Umowa Partnerstwa, uwzględniono zarówno wzmacnianie ochrony dziedzictwa przyrodniczego i różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, jak i przystosowanie do zmian klimatu i zapobieganie ryzyku klęsk żywiołowych oraz katastrof, wsparcie odporności i podejścia ekosystemowego. W ramach pierwszego z tych obszarów wsparcie środków UE powinno być skierowane priorytetowo na działania służące zachowaniu i odtworzeniu siedlisk przyrodnicznych i populacji gatunków, a także działania w zakresie planowania i zarządzania systemem obszarów chronionych, w tym opracowanie i wdrażanie planów zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000. Działania te mają dotyczyć przede wszystkim obszarów Natura 2000, a także tych, objętych innymi formami ochrony przyrody. Z kolei, w ramach obszaru dedykowanego adaptacji do zmian klimatu, wspierane mają być przedsięwzięcia z zakresu retencjonowania wody, zwłaszcza w oparciu o naturalne mechanizmy ekosystemowe, dostosowania infrastruktury służącej przeciwdziałaniu i minimalizacji skutków powodzi i suszy do ekstremalnych stanów pogodowych, adaptacji miast do zmiany klimatu, w tym rozwoju zielono – niebieskiej infrastruktury na terenach zurbanizowanych (o tym więcej tu – link do opracowania o zazielenianiu / odbetonowywaniu miast), rozwoju potencjału służb publicznych, a także w zakresie opracowania i wdrażania dokumentów strategicznych w zakresie gospodarowania wodami.

Rekomendacje wsparcia zawarte w Umowie Partnerstwa znajdują, co oczywiste, swoje odzwierciedlenie  zarówno w krajowych, jak i regionalnych programach definiujących wykorzystanie środków unijnych na lata 2021-2027, dysponujących środkami Funduszu Spójności (FS) i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR).

W największym z programów – Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko (FEnIKS), adaptację do zmian klimatu i przeciwdziałanie klęskom żywiołowym uwzględniono zarówno w Priorytecie I wspierającym sektor energetyka i środowisko z FS (FENX.01  Wsparcie sektorów energetyka i środowisko z Funduszu Spójności), jak i w Priorytecie II dotyczącym tych samych sektorów, ale wykorzystującym EFRR (FENX.02 Wsparcie sektorów energetyka i środowisko z EFRR). Z Funduszu Spójności sfinansowane być mogą działania adaptacyjne na terenach zurbanizowanych, w wybranych 44 miastach, które uczestniczyły w realizacji projektu ”Opracowanie planów adaptacji do zmian klimatu w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców” oraz w m.st. Warszawie (o tym więcej tu – link do opracowania o zazielenianiu / odbetonowywaniu miast). Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego dostępny w ramach FEnIKS wspierać ma natomiast zrównoważone systemy gospodarowania wodami opadowymi z udziałem zieleni i zielono-niebieskiej infrastruktury oraz rozwiązań opartych na przyrodzie, a także tworzenie miejskich planów adaptacji. W tym miejscu (FENX.02) Program deklaruje też zwiększanie odporności na powodzie i susze poprzez wsparcie systemów małej retencji, renaturyzację przekształconych cieków wodnych i ich dolin (m.in. poprzez zwiększanie rozstawy wałów przeciwpowodziowych) oraz renaturyzację obszarów od wód zależnych z wykorzystaniem naturalnych mechanizmów ekosystemowych. Ponadto, zapewnienie bezpieczeństwa powodziowego i przeciwdziałanie suszy według Programu miałoby się odbywać przez dysfunkcyjne w większości przypadków niestety rozwiązania hydrotechniczne tj. przez budowę, przebudowę lub remont urządzeń wodnych i infrastruktury towarzyszącej, choć należy przyznać że Program wyklucza wsparcie dla wielofunkcyjnych zbiorników zaporowych na rzekach, prace utrzymaniowe. FEnIKS planuje kontynuować, wzorem Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014-2020, wspieranie adaptacji do zmian klimatu obszarów leśnych, w tym m.in. dalszą rozbudowę systemów małej retencji, przeciwdziałanie erozji, przywracanie właściwych stosunków wodnych na siedliskach bagiennych i łęgowych, systemy prognozowania, ostrzegania i reagowania. Wsparcie Programu będzie kierowane również na opracowanie lub aktualizację dokumentów strategicznych/planistycznych wymaganych prawem krajowym i unijnym w zakresie gospodarowania wodami oraz ochrony zasobów wodnych.  Planowany budżet na wszystkie działania i poddziałania w ramach priorytetu FENX.02 (także na terenach zurbanizowanych) to 1,4 mld euro.

Ochrona i odbudowa zasobów przyrodniczych znalazła swoje miejsce, z całkowitym budżetem 310 mln ero, w Priorytecie I (dotyczącym środków FS), w celu szczegółowym Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia. Zgodnie z rekomendacjami Umowy Partnerstwa działania wspierane będą koncentrować się na wdrażaniu dokumentów o charakterze strategicznym, w szczególności Priorytetowych Ram Działań dla sieci Natura 2000, ochronie zasobów przyrodniczych zgodnie z zapisami dokumentów planistycznych dla obszarów chronionych, ochronie wybranych gatunków i siedlisk (przede wszystkim na terenach parków narodowych, rezerwatów przyrody i obszarów Natura 2000. Podejmowane przedsięwzięcia mają przyczynić się do odtwarzania zdegradowanych siedlisk i ich zachowania oraz wzmacniania populacji zagrożonych gatunków, w tym – co warte odnotowania – w ekosystemach wodnych i od wód zależnych. Objęte wsparciem mogą być: kontynuacja opracowywania i aktualizacji dokumentów planistycznych (np. plany ochrony), walka z gatunkami inwazyjnymi, monitoring środowiska, rozwój zielono – niebieskiej infrastruktury oraz remediacja, dekontaminacja i rekultywacja terenów zanieczyszczonych i zdegradowanych.

W ramach celu szczegółowego Wspieranie przystosowania się do zmian klimatu i zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami, a także odporności, z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego programu Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej 2021-2027 przewidziano wsparcie jedynie dla szeroko rozumianych działań adaptacyjnych na terenie miast. W ramach celu szczegółowego Wzmacnianie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej oraz zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczanie wszelkich rodzajów zanieczyszczenia przewidziano interwencję, deklarując komplementarność z programem FEnIKS, wspierającą głównie (ponad 50% z 55 mln euro) czynną ochronę przyrody, zgodnie z Priorytetowymi Ramami Działań (PAF) dla sieci Natura 2000 w Polsce na lata 2021–2027, tj. udrażnianie i przywracanie ciągłości korytarzy ekologicznych o znaczeniu ponadregionalnym. Inwestycje w zapewnienie ciągłości korytarzy ekologicznych dotyczyć będą przede wszystkim likwidowania barier i sztucznych ograniczeń, budowy przepławek, przejść dla zwierząt, łączenia rozdrobnionych kompleksów leśnych w zwarte i ciągłe struktury krajobrazu. W ramach priorytetu zaplanowano również wsparcie projektów rozbudowy bazy edukacyjnej na działania dydaktyczne parków narodowych, zmniejszania negatywnej presji na ekosystemy i właściwego ukierunkowanie ruchu turystycznego. Wsparcie zostanie także przeznaczone na podnoszenie świadomości ekologicznej.

Działania na rzecz bioróżnorodności i adaptacji do zmian klimatu mogą być też wspierane w ramach 16 programów regionalnych, dysponujących na ten cel środkami Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. 

Więcej o uwarunkowaniach tych programów, typach projektów, potencjalnych beneficjentach, alokacjach funduszy w Przeglądzie dostępności tutaj – link.