Edukacja ekologiczna. Czyli co?

Ewa Romanow-Pękal

O tym, że edukacja ekologiczna jest potrzebna i ważna nie trzeba chyba nikogo przekonywać. Postępująca zmiana klimatu, sprawia, że ludzkość znajduje się w przełomowym momencie. To czas sprawdzianu dla Europy i Świata z „przeskoczenia” na awaryjną zwrotnicę kierującą rozpędzoną gospodarkę i konsumpcyjny styl życia na zielony tryb. Świadomość zmian klimatu w Polsce wciąż jest niska. Edukacja ekologiczna w szkołach w znacznej mierze ogranicza się do kilku zagadnień zawartych w podstawie programowej. Nauka ekologii powinna jednak wykraczać poza szkolne instytucje, a jej odbiorcami muszą być także dorośli. Dlatego warto stworzyć mieszkańcom przestrzeń do wspólnych akcji np. zaprosić do wspólnego założenia łąki kwietnej, czy wspólnie sadzić drzewa. Taka edukacja w formie działania daje poczucie sprawczości, buduje więzi społeczne i prowadzi do większej odpowiedzialności za środowisko. 

Kulturoznawca, filozof, duchowny Thomas Berry, uznany za proroka ery ekozoiku, zwraca uwagę, że źródła kryzysu leżą̨ w samym człowieku i w tym kierunku powinny być skierowane nasze zabiegi, jeśli życie na Ziemi w obecnej formie ma przetrwać, a „nadejście ery ekozoicznej jest tylko kwestią czasu”. 

Wkraczanie w erę ekozoiku? A gdzie jesteśmy? Większość z nas z czasów szkolnych pamięta tabelki ujmujące historię życia na Ziemi. Na szczycie tabeli czwartorzęd, a na samym wierzchołku niekończąca się, klimatycznie stabilna, epoka holocenu.  Holocen zaczął się wraz z ustąpieniem lodowca skandynawskiego około 11 700 lat temu, umożliwiając rozwój miast, rolnictwa i przemysłu, a kończy się w na naszych oczach, za naszym udziałem! Książkowa, szkolna wiedza stała się nieaktualna? ANTROPOCEN– nowa epoka, choć nie jest oficjalnie przyjętą epoką geologiczną, weszła do narracji w licznych środowiskach przyrodniczych i humanistycznych.  Antropocen wyróżnia się szeregiem cech, które jednym słowem można nazwać „bałaganem” stworzonym przez ludzi. To wysychające rzeki, przekształcone torfowiska, wyjałowione gleby, smog, silna urbanizacja i poszatkowanie obszarów zielonych, masowe wymieranie gatunków. W warstwie geologicznej antropocen zaznaczy się m.in. tworzywami sztucznymi i silnie przekształconymi glebami. Po raz pierwszy w historii Ziemi zmiana klimatu jest wywołana działalnością jednego gatunku- człowieka. 

Pewnego rodzaju drogowskazem dla Europy w drodze do ekozoiku jest Europejski Zielony Ład. Jest to pakiet inicjatyw politycznych mający na celu transformację ekologiczną UE, a ostatecznie – osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. Zielony Ład wspiera przekształcenie UE w sprawiedliwe i dostatnie społeczeństwo o nowoczesnej i konkurencyjnej gospodarce. Podkreśla potrzebę całościowego i międzysektorowego podejścia, w ramach którego wszystkie polityki przyczyniają się do osiągnięcia nadrzędnego celu klimatycznego. Pakiet obejmuje inicjatywy w szeregu ściśle powiązanych ze sobą obszarów, np. w dziedzinie klimatu, bioróżnorodności, energii, transportu, przemysłu, rolnictwa oraz zrównoważonego finansowania. 

Aby zrealizować ambitne cele osiągnięcia do 2050 r. neutralności klimatycznej, niezbędne jest społeczeństwo świadome, gotowe do przyjęcia proponowanych zmian i gotowe do aktywnego uczestnictwa w ich wdrażaniu. Świadomi konsumenci, świadomi rolnicy, świadomi architekci, nauczyciele, urzędnicy… każdy, niezależnie od tego czym się zajmuje i czym interesuje, ma wpływ na stan środowiska. Wydaje się, że jako polskie społeczeństwo dobrze o tym wiemy. Badania CBOS potwierdzają rosnącą świadomość ekologiczną Polaków. Obawy związane ze stanem środowiska naturalnego deklaruje znaczna część Polaków, częściej dotyczą one jednak skali globalnej niż lokalnej. Największe wyzwania w obszarze edukacji ekologicznej wiążą się właśnie ze zamianą tego, co bliskie i codzienne – zmianą nawyków podczas zakupów, sposobu dojazdu do pracy, także z mobilizacją lokalnych wspólnot do działania na rzecz lokalnej przyrody i środowiska. 

Choć nigdzie w polskich aktach prawnych pojęcie „edukacja ekologiczna” nie jest zdefiniowane, to posługują się nim rozmaite ustawy, strategie, programy unijne. Najczęściej edukacja ekologiczna ujmowana jest jako koncepcja kształtowania postaw społecznych w duchu odpowiedzialności za otaczające środowisko przyrodnicze. Połączenie dwóch słów „edukacja” i „ekologiczna” tworzy ogromne możliwości do działania, zarówno w formalnych systemach edukacji, jak i poza nimi. Edukacja ekologiczna stanowi ważny element edukacji obywatelskiej, staje się narzędziem animacji społecznej i animacji kulturalnej. Jednak nadal najczęściej edukacja ekologiczna kojarzona jest z różnymi formami zajęć dla dzieci i młodzieży- zorganizowanych grup szkolnych i przedszkolnych. To zawężony obraz. Skuteczne działania powinny dążyć do włączenia różnych grup obywateli w możliwie atrakcyjny i rozmaity sposób, dobrany do specyfiki grupy docelowej. Dzieci to bardzo ważna grupa, jednak dotarcie do osób dorosłych jest prawdziwym wyzwaniem. Edukacja ekologiczna powinna być interdyscyplinarna, praktyczna, angażująca do działania mieszkańców i mieszkanki, tworząc poczucie wpływu i niosąc nadzieję. Nowe podejście wymaga wyjścia poza utarte schematy, jest przestrzenią dla innowacji, w tym wykorzystania i łączenia potencjału różnych podmiotów. 

Warto podkreślić, że edukacją ekologiczną nie jest informowanie. Najmniej skuteczną formą jest wydrukowanie ulotek, czy postawianie tablic z różnymi, nawet ciekawymi treściami. Pozostawienie ich bez dotarcia do ludzi, nie przynosi oczekiwanego rezultatu. Informowanie może być jedynie jednym z elementów procesu edukacji. Warto tworzyć takie działania, w których mieszkańcy i mieszkanki, będą nie tylko pasywnymi odbiorcami, a będą te działania współtworzyć. Wiele osób jest zaniepokojonych zmianą klimatu i problemami ekologicznymi, jednak, pomimo chęci do działania, nie mają pomysłów jak zaangażować się i co można robić. Dlatego warto tworzyć mieszkańcom przestrzeń do wspólnych akcji, np. zaprosić do wspólnego założenia łąki kwietnej, czy wspólnie sadzić drzewa, stworzyć ogród sąsiedzki, w grupie uczyć się wytwarzania naturalnych środków do utrzymania czystości i kosmetyków. Taka edukacja w działaniu daje poczucie sprawczości, buduje więzi społeczne i prowadzi do większej odpowiedzialności za środowisko. Niesie też nadzieję, a to z kolei jest bardzo ważne, aby nie wpaść w narrację strachu i katastroficznej wizji świata. 

„Kultura wyszła z przyrody…” Wiele działań proekologicznych to sprawa kultury i estetyki. Kreowanie mody na naturalną zieleń, ograniczenie koszenia trawników, tworzenie siedlisk dla dzikich zapylaczy, zdrowe odżywianie, przeciwdziałanie betonozie… to trendy, które pięknie wpisują się w założenia Zielonego Ładu. To przestrzeń do zaangażowania się w edukację ekologiczną, nie tylko wyspecjalizowanych ośrodków, a także bibliotek, domów kultury, organizacji uczestniczących w procesach rewitalizacji i zajmujących się rozwojem lokalnych wspólnot. Edukacją ekologiczną może zająć się każdy, kto ma to pomysł i zasoby. W związku z rozwojem szeroko rozumianej edukacji ekologicznej podejmowane są działania na rzecz profesjonalizacji niektórych kwalifikacji edukatorów (krajowe ramy kształcenia), np. powstają kwalifikacje zawodowe takich specjalizacji jak: edukowanie na rzecz klimatu, edukowanie na rzecz bioróżnorodności, edukacja leśna. To świadczy o dużym potencjale rozwojowym tego obszaru i rosnącym zapotrzebowaniu. 

Warto zadbać, aby w tworzonych programach znaleźli się animatorzy społeczni, którzy potrafią pobudzać społeczności do działania, inspirować, mobilizować. Upowszechnienie edukacji ekologicznej jednak może wiązać się też z pułapką populizmu i “ekościemy”. Aby tego uniknąć, warto zadbać o udział przyrodników i specjalistów innych zielonych branż. Przykładem mogą być popularne łąki kwietne. Niuansów jest wiele: Jak je założyć, aby wykorzystać potencjał naturalnie występującej roślinności? Upragnione maki i chabry bławatki nie wyrosną na każdej glebie. Jak dobrać roślinność do siedliska? Pamiętać, aby uniknąć stosowania podłoży na bazie z torfu. Torfowiska, jako ekosystemy zależne od uwodnienia, są bardzo wrażliwe na zmianę klimatu i należą do jednych z najbardziej zagrożonych. Pozyskanie torfu oznacza ich degradację i uwolnienie dużych ilości CO₂. Przyrost torfu jest procesem powolnym, w Polsce w sprzyjających warunkach rocznie przyrasta zaledwie do 0,5 mm złoża torfowego. 

W ramach edukacji ekologicznej podejmowane są różne zagadnienia, np. różnorodność biologiczna, poznawanie świata przyrody, energia, transport, rolnictwo i produkcja żywności, konsumpcja i gospodarka odpadami, zasoby naturalne, zasoby wodne, globalizacja i handel międzynarodowy, klimat. Oczywiście zagadnienia ta łączą się ze sobą i w zależności od postawionego celu działań są różnie akcentowane. Warto pamiętać o tych powiązaniach. Szczególnie o kontekście wynikającym z przymiotnika „ekologiczna”. Ekologia, choć często kojarzona z ochroną środowiska, jest przecież nauką o wzajemnych powiązaniach między organizmami oraz ich środowiskiem. A powiązania te tworzą wielką, misternie utkaną, sieć, w której każdy gatunek ma swój cel istnienia, bezpośrednio lub pośrednio, służąc innym gatunkom. Rozmaitość sieci powiązań (czyli ekosystemów) oraz rozmaitość gatunków żywych organizmów i ich genów to BIORÓŻNORODNOŚĆ. Bioróżnorodność można porównać do odporności organizmu. Im bardziej zróżnicowane środowisko przyrodnicze, tym stabilniejsze, lepiej funkcjonuje i w następstwie jest odporne na zachodzące zmiany, np. pandemie, ekstremalne zjawiska pogodowe. Dlatego, niezależnie od szczegółowego zagadnienia, edukacja ekologiczna powinna być wdrażana w szerszym kontekście przyrodniczym. Np. zachęcając do ograniczania użycia tworzyw sztucznych, warto podkreślić ich negatywny wpływ na przyrodę, czy podejmując zagadnienia OZE pokazywać konsekwencje zmian w ekosystemach związane z ociepleniem klimatu. W ten sposób można uzyskać efekt synergii, a zachęca do tego Umowa Partnerstwa (UP), wskazując na korelację poszczególnych celów polityki spójności i horyzontalną rolę edukacji ekologicznej.  

Edukację przyrodniczą można wprowadzać na wiele sposobów, począwszy od zwykłego zachwytu nad przyrodą, po tworzenie programów dających złożoną wiedzę na temat przyrodniczych procesów. Głęboki sens ma każdy, nawet mały krok zbliżenia do przyrody. Dobrym przykładem mogą być działania realizowane przez Stowarzyszenie Trenerskie Organizacji Pozarządowych (STOP) – zrzeszającej osoby profesjonalnie zajmujące się szkoleniem osób dorosłych. STOP zachęca do wprowadzania ekologicznych standardów do praktyki trenerów (szkoleniowców) niezależnie od tematyki prowadzonych warsztatów. Można to uzyskać w prosty sposób, np. wykorzystując zebrane liście drzew do podziału uczestników szkolenia na grupy. Rozpoznawanie gatunków drzew staje się wartością dodaną szkolenia i często wyzwala większą uważność na otaczającą przyrodę na przykład w czasie przerw szkolenia. Formy realizacji są praktycznie niewyczerpane. Dużo zależy od potrzeb i potencjału osób. Zajęcia w terenie, spacery edukacyjne nastawione na poznawanie lokalnych ciekawostek przyrodniczych, angażowanie wolontariuszy do działań przyrodniczych…  to morze możliwości o każdej porze roku. 

Ciekawym kierunkiem angażowania w obserwacje przyrodnicze jest nauka obywatelska (citizen science). Obecnie łączona z nowoczesnymi technologiami daje możliwość zaangażowania mieszkańców i mieszkanek w obserwacje przyrodnicze i gromadzenia danych o przyrodzie w relacji z naukowcami z całego świata. Historycznie nauka obywatelska przyczyniła się do rozwoju wiedzy przyrodniczej i ochrony przyrody, była popularna m.in. w Prusach i Anglii, angażowała nauczycieli i innych pasjonatów do gromadzenia wiedzy o przyrodzie. Jednym z najbardziej znanych serwisów społecznościowych jest iNaturalist. Aplikacja iNaturalist pozwala użytkownikom nanosić na mapy i publikować swoje obserwacje (fotografie) zwierząt, roślin i grzybów. W ten sposób wolontariusze zbierający dane o przyrodzie dostarczają cennych danych, na podstawie których naukowcy mogą śledzić rozmieszczenie gatunków, m.in. prognozować przyrodnicze konsekwencje zmiany klimatu. 

W Polsce istnieją liczne wyspecjalizowane ośrodki edukacji ekologicznej. Bardzo dobrze rozwiniętą bazę edukacyjną posiadają parki krajobrazowe (np. https://pomorskieparki.pl/edukacja-dla-przyrody-2/) oraz parki narodowe. Wiele z nich świetnie wykorzystało do rozwinięcia tej bazy środki unijne z poprzedniej perspektywy finansowej. W obecnej perspektywie zabezpieczono także fundusze dla tych instytucji oraz dla innych typów beneficjentów (w tym organizacji pozarządowych) działających na obszarach chronionych.  Ciekawe programy edukacyjne realizują także organizacje pozarządowe, niektóre z nich prowadzą także ośrodki o charakterze centrów edukacyjnych, w tym organizacje zrzeszone w Związku Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć (np. Stowarzyszenie Tilia, Stowarzyszenie Eko-Inicjatywa). Cenne działania prowadzą też ekologiczne organizacje pozarządowe wyspecjalizowane w szczegółowych dyscyplinach przyrodniczych, np. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, Klub Przyrodników, Natrix Polskie Towarzystwo Herpetologiczne. 

Europejski Zielony Ład wytycza kierunki unijnych programów międzynarodowych i krajowych, stawiając edukację ekologiczną jako ważne narzędzie do osiągnięcia ekologicznych celów. Odpowiednie zapisy zagwarantowano już w umowie partnerstwa, czyli w podstawowym dokumencie określającym współpracę UE z Polską w zakresie wykorzystania funduszy europejskich. Ekologiczną osnową dla projektów unijnych jest horyzontalna zasada zrównoważonego rozwoju i zasada „nie czyń poważnych szkód” (DNSH  do no significant harm): „W celu wzmocnienia efektów proekologicznych polityki spójności prowadzone będą działania w zakresie edukacji ekologicznej oraz podnoszenia kwalifikacji, zarówno jako samodzielne projekty, jak i element dodatkowy inwestycji, które przyczyniają się bezpośrednio lub pośrednio do osiągnięcia celów środowiskowych i klimatycznych. Działania edukacji ekologicznej powinny zmierzać do zmiany postaw i zachowań obywateli, a także upowszechnienia ekologicznych praktyk i procedur w przedsiębiorstwach i administracji publicznej (np. upowszechnienie zielonych zamówień publicznych) oraz mogą być prowadzone w ramach wszystkich celów polityki, tam gdzie postawy indywidualne mają istotne znaczenie dla osiągnięcia celów ekologicznych projektu (np. gospodarka cyrkularna, ochrona różnorodności biologicznej, zazielenienie powierzchni, zrównoważona mobilność miejska, projekty kolejowe, efektywność energetyczna w budynkach, gospodarowanie wodą).”

Bioróżnorodność znalazła się w programach krajowych i regionalnych wśród celów i priorytetów, a edukacja na rzecz bioróżnorodności jest jednym z typów działań/projektów wskazywanych w zapisach tych programów. Jest to głównie FEnIKS oraz Fundusze Europejskie w 16 programach regionalnych (wojewódzkich). Program FEnIKS wspiera inicjatywy ponadregionalne, edukację na rzecz bioróżnorodności realizowaną na terenie obszarów chronionych i na ich rzecz. Z kolei programy regionalne finansują działania o zasięgu niewykraczającym ponad obszar województwa. 

Drzewa i zielona infrastruktura. W umowie partnerstwa znalazły się zapisy o trosce o zieloną infrastrukturę, w tym drzewa. „Instytucje zarządzające będą dokładały starań, aby zachowanie i rozwój zielonej infrastruktury, zwłaszcza drzew, były uwzględnione w całym cyklu projektowym, m.in. poprzez stosowanie standardów ochrony zieleni. W tym inwentaryzację i organizację prac budowlanych. Przygotowanie zarządców zieleni (w tym zarządców dróg) do tego podejścia w Polsce nadal jest niewystarczające, dlatego bardzo potrzebna jest edukacja w tym zakresie. Może się to odbywać, np. w ramach podnoszenia zielonych umiejętności pracowników. Dobrym przykładem działań w tym obszarze jest dorobek Fundacji EkoRozwoju oraz partnerów, powstały w ramach dwóch projektów LIFE+, zebrany i konsekwentnie rozwijany na stronie www.drzewa.org.pl. Opracowane standardy postępowania z drzewami wymagają upowszechnienia i włączenia do praktyki instytucji zarządzających zielenią – m.in.: zarządów dróg wszystkich szczebli, zarządców zieleni wzdłuż cieków wodnych i linii kolejowych, konserwatorów zabytków, regionalnych dyrekcji ochrony środowiska.  Proces włączania standardów jako wytycznych do prawa miejscowego już się rozpoczął w kilku miastach Polski, np. standardy zostały przyjęte w Poznaniu, Krakowie, prace trwają w Gdańsku, a także w małym Kwidzynie. Poza tym standardy ochrony drzew  są rekomendowane przez NFOŚIGW jako dobra praktyka, a w niektórych programach regionalnych, np. na Dolnym Śląsku standardy zostały włączone do kryteriów horyzontalnych wyboru projektów. Podobnie w programie FEnIKS. 

Gleba.  W Polsce bardzo często pomijanym aspektem jest bioróżnorodność gleby. W glebach żyje ponad ¼ wszystkich gatunków. Dotychczas zidentyfikowano zaledwie 1% mikroorganizmów żyjących w glebie. W broszurze opublikowanej przez Komisję Europejską glebę porównano do fabryki życia.   Problem degradacji gleb w Polsce i w Unii Europejskiej jest poważny, i wymaga interwencji, w tym zwiększenia świadomości na temat znaczenia gleb i sposobów gospodarowania sprzyjających odtwarzaniu zasobów glebowych i bioróżnorodności glebowej. Jedną z ważnych funkcji gleby jest magazynowanie wody. To bardzo ważne zadanie, szczególnie w czasach zagrożenia ulewnymi deszczami, powodziami. Im większe życie biologiczne gleby, tym lepiej może ona retencjonować wodę. Armią sprzymierzeńców w tym procesie są mikroorganizmy, a także wszystkie inne organizmy, które spulchniają glebę, np. gleba bez dżdżownic może mieć nawet do 90% gorszą zdolność wchłaniania wody. Zagadnienie to jest przejrzyście opracowane m.in. w europejskim atlasie bioróżnorodności glebowej. Warto edukację na temat łączyć z wpływem intensywnego rolnictwa na środowisko i zdrowie ludzi. 

Dzikie zapylacze. Wśród zagadnień, które spotkały się z dużym społecznym odzewem, są owady zapylające. Najbardziej znanym zapylaczem jest pszczoła miodna, jednak warto wiedzieć, że około 98% populacji pszczoły miodnej to owady hodowlane. Poza pszczołą miodną, w samej Polsce występuje ok. 470 gatunków pszczół, reprezentujących dużą różnorodność kształtów i strategii życiowych. W Polsce żyje około 30 tys. gatunków owadów. Wśród nich owady zapylające, które mają zasadnicze znaczenie dla przyrody i dla gatunku ludzkiego. W Europie niemal cztery piąte kwiatów polnych i upraw klimatu umiarkowanego w różnym stopniu są zależne od zapylenia przez owady. 

Wiele gatunków owadów wymiera z powodu antropogenicznego przekształcania środowiska. Szczególnie narażone są te owady i inne organizmy, które wyspecjalizowały do żerowania na wąskiej grupie roślin. Pomimo podejmowania wielu działań na rzecz pszczoły miodnej, niezwykle istotne są projekty edukujące o roli innych zapylaczy i tworzenie dla nich siedlisk, nie tylko popularnych tzw. hoteli dla murarek, ale także takie działania jak pozostawianie nieużytków i skarp, w które mogą zasiedlać pszczoły gniazdujące w ziemi. Wiąże się to z koniecznością tworzenia akceptacji społecznej dla spontanicznej roślinności i nieużytków. Komisja Europejska podjęła szereg działań na rzecz owadów zapylających w tym „Nowy Ład dla owadów zapylających”, a w przejrzysty sposób wiedzę na temat roli zapylaczy, ich znaczenia i zagrożeń, ujęto w infografikach. 

Odpady i Gospodarka Obiegu Zamkniętego (GOZ). Zagadnieniem, które w Polsce weszło pod strzechy, jest segregacja odpadów. To za sprawą ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, która w 2013 roku wprowadziła powszechny obowiązek segregacji odpadów i zobligowała samorządy lokalne do zapewnienia systemów selektywnej zbiórki. Czy jest to powód do dumy Polaków, czy raczej wstydliwy temat? Niestety, jakość segregacji odpadów pozostawia wiele do życzenia, a przecież cele postawione w obszarze gospodarki odpadami znacznie wykraczają poza selektywną zbiórkę. To przede wszystkim minimalizacja ilości powstawania odpadów oraz GOZ. Programy edukacyjne powinny być bardziej włączające mieszkanki i mieszkańców, a niestety, często ograniczają się jedynie do informacji, wydruku ulotek czy harmonogramów wywozu odpadów. Jest to temat trudny, czasami wydaje się nudny, ale dotyczy każdego gospodarstwa domowego, biura i wszelkich innych miejsc, gdzie przebywają ludzie. Dane GUS wskazują, że ilość odpadów deponowanych na składowiskach corocznie wzrasta. Stąd już na poziomie Umowy Partnerstwa wskazano edukację ekologiczną oraz doradztwo mające na celu zwiększenie świadomości konsumentów jako jedno z priorytetowych działań wspieranych przez fundusze unijne.

Największym instrumentem finansującym cele środowiskowe w całej Unii Europejskiej, w tym edukację ekologiczną, jest Program Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko 2021-2027 (FEnIKS). Budżet FEnIKS to 29,3 mld euro, czyli ok. 115 mld zł. Celem programu jest wsparcie zrównoważonego rozwoju Polski. Głównym kierunkiem zmian ma być budowa nowoczesnej infrastruktury technicznej i społecznej. Program ma przyspieszyć transformację naszego kraju w kierunku gospodarki niskoemisyjnej.

Najwięcej środków przeznaczonych jest na energetykę i środowisko (9,7 mld euro) oraz transport (blisko 13 mld euro). Lista podmiotów, które mogą ubiegać się o pieniądze z budżetu programu jest długa, są to m.in. samorządy terytorialne, przedsiębiorstwa, zarządcy infrastruktury transportowej, przewoźnicy transportowi, instytucje ochrony zdrowia, instytucje kultury, nauki i edukacji, parki narodowe i lasy państwowe. Wśród potencjalnych beneficjentów wymieniane są też organizacje pozarządowe. Edukacja ekologiczna przewija się w programie niemal we wszystkich działaniach, zarówno jako odrębny typ projektów, a także jako dopuszczalny typ działań będący elementem innych większych projektów ukierunkowanych na wzmacnianie infrastruktury. 

Zapis „w uzasadnionych przypadkach możliwe jest sfinansowanie w projekcie wydatków na działania edukacyjne w zakresie podnoszenia świadomości ekologicznej społeczeństwa” widnieje w niemal wszystkich działaniach programu: 

• Gospodarka wodno- ściekowa; Infrastruktura ciepłownicza; 
• Rozwój OZE; Infrastruktura energetyczna; 
• Woda do spożycia; 
• Transport miejski; 
• Drogi w sieci bazowej TEN-T; Infrastruktura lotnicza w TEN-T, RIS na śródlądowych drogach wodnych; drogi w sieci kompleksowej TEN-T; 
• Porty morskie i śródlądowe; 
• Drogi i bezpieczeństwo ruchu drogowego; 
• Kolej i kolej miejska; Tabor kolejowy; Transport intermodalny; Bezpieczeństwo morskie i śródlądowe drogi morskie poza TEN-T; 
• System ochrony zdrowia, Kultura.  

Takie zapisy stwarzają bardzo duże możliwości wdrażania ciekawych programów edukacyjnych, jednak w związku z tym, że nie są obowiązkowym elementem projektów, wymagają dużej świadomości i otwartości ich twórców. Organizacje pozarządowe mogą być partnerami w większych kompleksowych projektach infrastrukturalnych, łącząc potencjał różnych podmiotów i przybliżając wielkie inwestycje mieszkańcom. To potrzebny, a często niedoceniany i przez to pomijany, element projektów. Wyobraźmy sobie na przykład zmodernizowaną sieć wodociągową, dzięki której mieszkańcy mają dostęp do bardzo dobrej jakości wody. Dzięki wiedzy, jaką mogą zdobyć w ramach „miękkiego” elementu projektu, na temat zdrowej wody z prosto z kranu, ograniczą ilość wody kupowanej w butelkach PET, co koreluje z ograniczeniem ilości wytwarzanych odpadów. 

Trudno jest wskazać poziom przeznaczonych środków na edukację ekologiczną w tych działaniach, ponieważ edukowanie społeczeństwa jest tu dobrowolne. Stworzono możliwości dla finansowania miękkich działań i warto z tego skorzystać. W przyszłości włączenie komponentu edukacyjnego powinno być obligatoryjne. 

W programie FEnIKS są też działania, w których edukacja ekologiczna może stanowić samodzielny projekt, a wskaźniki produktu i wskaźniki rezultatu wprost odnoszą się edukacji ekologicznej: Liczba przeprowadzonych kampanii informacyjno-edukacyjnych kształtujących świadomość ekologiczną i wskaźnik rezultatu – Zasięg działań/ kampanii edukacyjno-informacyjnych. 

Są to następujące działania:  

– FENX.01.04. Gospodarka odpadami oraz gospodarka o obiegu zamkniętym, w którym jako typ projektu przewidziano: „Działania edukacyjno-informacyjne społeczeństwa w szczególności w obszarze zapobiegania powstawaniu odpadów oraz prowadzenia działań w gospodarce odpadami zgodnie z hierarchią sposobów postępowania z odpadami oraz w zakresie gospodarki o obiegu zamkniętym. Wsparcie kierowane będzie na działania edukacyjno-informacyjne podnoszące świadomość ekologiczną społeczeństwa w zakresie gospodarki odpadami oraz przechodzenia na gospodarkę o obiegu zamkniętym. Realizowane będą projekty w obszarach dotyczących propagowania prośrodowiskowych wzorców konsumpcji, zapobiegania powstawaniu odpadów, w tym ponownego użycia, selektywnego zbierania odpadów oraz prowadzenia wszelkich działań w gospodarce odpadami zgodnie z hierarchią sposobów postępowania z odpadami.”

– FENX.01.05 Ochrona przyrody i rozwój zielonej infrastruktury, a w nim „Samodzielne projekty ukierunkowane na poprawę wiedzy i świadomości społeczeństwa na temat celów i zasad ochrony przyrody i wpływu zanieczyszczeń na stan środowiska i zdrowie ludzi, z wykorzystaniem różnorodnych form i środków przekazu i nowoczesnych narzędzi informacyjno-komunikacyjnych i materiałów edukacyjnych.

Wskaźnikiem rezultatu jest średnioroczna liczba odbiorców działań edukacji przyrodniczej we wspartych ośrodkach, co daje obraz ukierunkowania grantów na wspieranie podmiotów wyspecjalizowanych w edukacji przyrodniczej. Organizacje pozarządowe mogą być beneficjentem w niektórych konkursach, jednak preferowanie dużych ponadregionalnych projektów, lub takich projektów, które skoncentrowane są w Parkach Narodowych, sprawiają, że środki te są mało dostępne do organizacji pozarządowych jako liderów projektów. Możliwe jest tworzenie partnerstw z np. Parkami Narodowymi, czy Lasami Państwowymi. 

– Działanie FENX.02.04 Adaptacja do zmian klimatu, zapobieganie klęskom i katastrofom, w tym Edukacja w zakresie kwestii klimatycznych, adaptacji do zmian klimatu oraz ochrony zasobów wodnych. Organizacje pozarządowe są tu wymienione wśród beneficjentów, przewidziano dwa typy projektów: dostępne dla szkół projekty edukacyjne realizowane w szkołach z elementami infrastrukturalnymi w zakresie zielono- niebieskiej infrastruktury oraz projekty w zakresie edukacji obywateli i zwiększania świadomości nt. zmian klimatu, adaptacji do nich oraz (ochrony) zasobów wodnych (działania informacyjno- edukacyjne, kampanie itd.). 

Jak to wygląda w praktyce z perspektywy organizacji pozarządowych? Zdecydowanie FENIKS to środki dla dużych specjalistycznych organizacji, które dysponują wkładem własnym, a w przypadku edukacji przyrodniczej (wzmocnienie działań na rzecz bioróżnorodności) koncentrują swoją działalność na obszarach chronionych rangi krajowej lub zajmują się ochroną priorytetowych gatunków. Jednak możliwości włączenia działań edukacyjnych we wszystkich obszarach (działaniach) FENIKS stwarza typyszansę na ciekawe projekty, w których organizacje pozarządowe mogą odegrać ważną rolę  

Podobna logika interwencji jest zastosowana w programie Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej na lata 2021-2027 (FEPW) . W momencie pisania niniejszego artykułu znane były wyniki rozstrzygnięcia konkursu na kampanie edukacyjne. Wśród Beneficjentów znalazły się dwie organizacje pozarządowe. 

W perspektywie finansowej 2019-2027 każde województwo wdraża swój regionalny program pod nazwą „Fundusze Europejskie dla nazwa województwa”, np. Fundusze Europejskie dla Pomorza (woj. pomorskie) itd.  Wszystkie programy zbudowane są wg podobnego schematu, co wynika z nadrzędnych dokumentów oraz sposobu finansowania ( z Regionalnego Funduszu Rozwoju Regionalnego lub Europejskiego Funduszu Społecznego +) oraz z linii demarkacyjnych z programami krajowymi. Każdy z programów, co jest oczywiste, różni się specyfiką regionalną. Edukacja ekologiczna w programach regionalnych kieruje się analogiczną logiką, jak w FENIKS – jest możliwą horyzontalną interwencją. 

Najczęściej jest włączona w priorytet poświęcony zagadnieniom ochrony środowiska. W każdym z 16 regionalnych programów jest to priorytet nr 2. Jego tytuły różnią się, np. Fundusze Europejskie na zielony rozwój (woj. śląskie), Środowisko (woj. warmińsko-mazurskie), itd. W ramach priorytetu określono poszczególne działania, wśród nich jest działanie (także różnie nazwane w poszczególnych województwach) poświęcone zagadnieniom ochrony przyrody i bioróżnorodności.  Zawsze są to dwa typy interwencji, czyli sklasyfikowane dziedziny wymagające wsparcia funduszy unijnychj: 

• 078 – Ochrona, regeneracja i zrównoważone wykorzystanie obszarów Natura 2000 oraz 
• 079 – Ochrona przyrody i różnorodności biologicznej, dziedzictwo naturalne i zasoby naturalne, zielona i niebieska infrastruktura

To właśnie tu przewidziano największe środki na edukację ekologiczną, zarówno na kampanie edukacyjne, jak i na wsparcie infrastruktury służącej edukacji. Działania edukacyjne zgodnie z programami powinny koncentrować się m.in. na: „tematyce związanej z ochroną przyrody, promocją postaw ekologicznych, informacjach o wpływie zmian klimatycznych na różnorodność biologiczną, a także na problemach środowiskowych w regionach”. Wymieniane są różne formy, np. szkolenia, kampanie, warsztaty, „eko akcje” – akcje ekologiczne polegające na np. sadzeniu drzew i roślin miododajnych, otwarte spotkania lub inne formy edukacji. W Zachodniopomorskim pięknie podkreślono, że „działania te powinny mieć charakter cykliczny, skutecznie utrwalający wiedzę, postawy i zachowania oraz powinny przybierać innowacyjne formy o wysokiej skuteczności edukacyjnej.”  To bardzo ważne, aby edukacja ekologiczna była traktowana jako forma zaangażowanej pracy środowiskowej – w społeczności i ze społecznością. 

W każdym programie preferowane są projekty wdrażane na terenie parków krajobrazowych i innych form ochrony przyrody, także na rzecz gatunków chronionych. W większości województw zaproponowano nabory w trybie pozakonkursowym dla Parków Krajobrazowych jako instytucji podległych samorządowi województwa. Edukacja ekologiczna może stanowić część większych projektów (np. infrastrukturalnych czy polegających na tworzeniu, aktualizowaniu i wdrażaniu planów ochrony parków krajobrazowych), lub stanowić samodzielny projekt. Preferowane są duże projekty o zasięgu wojewódzkim, odnoszące się do obszarów chronionych (poza parkami Narodowymi i ponadregionalnymi obszarami Natura 2000), jednak szczegółowe rozwiązania w regionach są różne. W niektórych województwach możliwa jest realizacja także mniejszych projektów. Wsparcie przewidziano także na działania edukacyjne towarzyszące tworzeniu miejsc ochrony różnorodności biologicznej na obszarach miejskich i pozamiejskich priorytetowo w oparciu o gatunki rodzime, m.in.: tworzenie banków genów, rewitalizację parków miejskich, ogrody botaniczne, ekoparki, ogrody społeczne, ogólnodostępną zieleń miejską, zakładanie ogrodów deszczowych. Z kolei w Funduszach Europejskich dla Łódzkiego wymieniane są przykłady możliwych działań edukacyjnych w zakresie kwestii środowiskowych lub klimatycznych: szkolenia, konferencje, e-learning, warsztaty, zajęcia praktyczne (np. zakładanie ogrodów deszczowych, sadzenie drzew i innych roślin, konstruowanie budek dla ptaków, nietoperzy, domków dla owadów, konkursy w szkołach z zakresu kwestii środowiskowych), zajęcia m.in. dla działkowców dotyczące niestosowania inwazyjnych gatunków obcych, stosowania naturalnych lub organicznych nawozów. 

W ramach tego typu interwencji przewidziano także wsparcie poprzez Lokalne Grupy Działania, miejskie i pozamiejskie obszary funkcjonalne. Intencją dystrybucji środków poprzez te obszary jest zwiększenie wpływu na wydatkowanie środków przez lokalnych partnerów i mieszkańców. Jednak z perspektywy tych grup w wielu regionach widoczna jest tendencja do centralizacji decyzyjności, co nie sprzyja realizacji małych projektów, np. sołeckich, osiedlowych, czy podejmowanych przez mniejsze organizacje pozarządowe, itp. Poza tym dostępność tych środków dla organizacji pozarządowych oddala brak kwalifikowalności dla podatku Vat oraz kosztów pośrednich. 

W poszczególnych województwach, choć istnieją różnice co do szczegółowych rozwiązań, zasady i katalog możliwych działań są podobne.

W innych działaniach w ramach priorytetu nr 2 także przewidziano edukację ekologiczną, najczęściej jako element większych projektów infrastrukturalnych. Elementy edukacyjne wpisane są w działania związane z wykorzystaniem odnawialnych źródeł energii, gospodarkę odpadami i GOZ, adaptacją do zmiany klimatu, poprawą efektywności energetycznej budynków. Umowa partnerstwa stwarza możliwości włączenia działań podnoszących świadomość ekologiczną niemal we wszystkie rodzaje projektów. Świetnie wykorzystano tą możliwość np. w programie Fundusze Europejskie dla Śląskiego. Kampanie edukacyjne wskazane zostały jako wskaźnik produktu i rezultatu we wszystkich działaniach w ramach priorytetu nr 2 oraz w kilku innych priorytetach. Rozwiązaniem mobilizującym do podnoszenia świadomości ekologicznej społeczeństwa i różnych grup zawodowych zaangażowanych w realizację projektów jest stosowanie kryteriów promujących za włączenie działań edukacyjnych wzmacniających walory ekologiczne projektu. Takie rozwiązanie zastosowano w np. działaniach ukierunkowanych na podnoszenie efektywności energetycznej budynków we wspomnianym programie Fundusze Europejskie dla Śląskiego. Ocieplanie budynków użyteczności publicznej, czy budynków mieszkalnych, często wiąże się z oddziaływaniem na zamieszkujące je ptaki i nietoperze. Budowanie świadomości i akceptacji społecznej dla współdzielenia przestrzeni z tymi zwierzętami jest bardzo ważne, zarówno wśród użytkowników budynków, jak i powinno na stałe wejść do praktyki projektantów i wykonawców robót budowlanych. 

Z kolei w województwie dolnośląskim mocny akcent postawiono na realizację programów edukacyjnych w szkołach. W Programie Fundusze Europejskie dla Dolnośląskiego kampanie edukacyjne są wymienione wprost jako jeden z możliwych typów projektów w priorytecie „Edukacja”. W proponowanym zakresie wsparcia na uwagę zasługuje wskazanie inicjatyw realizowanych z uczniami w środowisku lokalnym oraz w postaci eksperymentu i projektu ekologicznego. Istnieją tu także możliwości popularyzacji edukacji ekologicznej wśród kadry pedagogicznej i zarządzającej. W innych regionach w ramach priorytetu poświęconego wspieraniu edukacji (przedszkolnej, ogólnej i zawodowej oraz kształceniu ustawicznym) także możliwe jest włączenie inicjatyw kształtujących świadomość ekologiczną, a „zielone kompetencje” uczniów często wymieniane są jako jedne z kluczowych wymagających interwencji. Niewpisanie zagadnień ekologicznych do katalogu możliwego wsparcia nie przekreśla ubiegania się o dotacje na te cele. Wszystko zależy od zdiagnozowanych potrzeb rozwojowych uczniów i potrzeb kadry placówek edukacyjnych. 

Zgodnie z logiką Unii Europejskiej osoby uczące się, niezależnie od wieku, muszą być w stanie rozwijać wiedzę, umiejętności i postawy umożliwiające im bardziej zrównoważone życie, zmianę wzorców konsumpcji i przyczynianie się do bardziej ekologicznej przyszłości. Kształcenie i szkolenie odgrywają kluczową rolę w zmianie postaw – pomagają zwiększyć świadomość na temat kwestii środowiskowych po to, by następnie podejmować indywidualne i zbiorowe działania. 

Kwestie środowiska i walki z globalnym ociepleniem są priorytetem horyzontalnym przy wyborze projektów w Programie Erasmus+. Priorytetowo traktowane są projekty ukierunkowane na rozwój kompetencji w różnych sektorach związanych ze środowiskiem – w tym projekty realizowane w ramach wkładu edukacji i kultury w osiąganie zrównoważonego rozwoju. Zgodnie z założeniami Programu Erasmus +, przy opracowywaniu działań, organizacje i uczestnicy „powinni włączać ekologiczne praktyki do wszystkich projektów, co zachęci wszystkie strony zaangażowane w projekt do omawiania kwestii związanych ze środowiskiem i uczenia się o nich, zastanowienia się nad działaniami lokalnymi oraz poszukiwania bardziej ekologicznych sposobów realizowania swoich działań.  Program zachęca m.in. do: oszczędzania zasobów, ograniczenia zużycia energii, odpadów i śladu węglowego, dokonywania wyborów na korzyść zrównoważonej żywności i mobilności.”

Kwestie proklimatyczne i środowiskowe powinny stać się częścią kształcenia, obejmując wszelkiego rodzaju programy nauczania, rozwój zawodowy edukatorów i nauczycieli, także tworzenie przestrzeni sprzyjających edukacji w duchu zrównoważonego rozwoju- zarówno w Programie Erasmus+, jak i innych programach unijnych. 

Program FERS (Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego) to także wiele możliwości na ciekawe działania podnoszące świadomość ekologiczną i kształtujące zielone umiejętności. 

Przykładem takiego projektu może być „EkoSzansa”, zrealizowany przez Ekologiczny Uniwersytet w Grzybowie wraz z partnerami. W ramach kursów „EkoSzansy” osoby o niskich kompetencjach kluczowych podnosiły swoją wiedzę i umiejętności, m.in poprzez naukę uprawy ekologicznego ogrodu i poznawanie zasad zdrowego odżywiania. Projekt był finansowany z Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój 2014-2020 (odpowiednik obecnego FERS). 

Przestrzeń na edukację ekologiczną w projektach unijnych jest praktycznie nieograniczona. Jednak w wielu przypadkach pozyskanie środków unijnych na edukację ekologiczną nie jest proste dla organizacji pozarządowych. Często szczegółowe zapisy w programach nie są oczywiste, ponieważ, niekiedy edukacja ekologiczna nie jest wskazana wprost jako typ projektu. Pozyskanie środków na kształtowanie postaw proekologicznych i angażowanie obywateli w działania ekologiczne wymaga odpowiedniej interpretacji i świadomości, że edukacja ekologiczna może wykraczać poza utarte schematy. Zgodnie z intencją horyzontalnej zasady zrównoważonego rozwoju i DNSH, miejsce dla edukacji ekologicznej powinno znaleźć się praktycznie w każdym projekcie unijnym. Nawet w tych obszarach nie nastawionych wprost na ekologiczne cele, podnoszenie świadomości ekologicznej personelu zaangażowanego we wdrażanie projektu może być elementem zarządzania projektem. 

Choć, trudno jest określić kwotę przewidzianą na edukację ekologiczną, w całej Polsce można spodziewać się ciekawych edukacyjnych projektów, kampanii, działań. Najczęściej będą one elementem większych przedsięwzięć. Dlatego wykorzystanie szansy na podniesienie świadomości ekologicznej Polek i Polaków i realizację działań, jaką tworzą obecnie fundusze unijne, jest zależne od dostrzeżenia miejsca na edukację ekologiczną przez inicjatorów i twórców projektów. Sprzymierzeńcem w efektywnym wykorzystaniu funduszy unijnych z pewnością mogą być organizacje pozarządowe, zarówno ekologiczne i inne organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Dzięki organizacjom i instytucjom dobrze zakorzenionym w społecznościach lokalnych edukacja może przełożyć się na realną zmianę postaw mieszkańców i mieszkanek.