Jak odbetonować i zazielenić miasta?

Jacek Engel

Obecnie w miastach żyje ponad połowa światowej populacji, a według prognoz liczba ta będzie rosła – w 2050 roku aż 7 na 10 osób zamieszka w obszarach zurbanizowanych. To właśnie te tereny są szczególnie narażone na skutki katastrofy klimatycznej. Powodzie, burze, intensywne opady, upały i susze – to tylko niektóre z problemów, które już teraz dotkliwiej wpływają na życie mieszkańców miast. W związku z tym konieczne jest podjęcie zdecydowanych działań, które zwiększą odporność miejskich obszarów na zmiany klimatu i poprawią jakość życia ich mieszkańców. Odbetonowywanie miast i ponowne ich zazielenianie staje się koniecznością, a nie kaprysem.

Wyzwania związane z katastrofą klimatyczną, przed którymi stoją polskie miasta, zależą od regionalnych uwarunkowań klimatycznych, wielkości i struktury przestrzennej oraz położenia geograficznego. Miasta położone na wybrzeżu narażone są na powodzie sztormowe, te w górach – na gwałtowne wezbrania rzek i osuwiska, a miasta nizinne w środkowej i zachodniej Polsce – silniej odczuwają deficyty wody.

Ekstremalne zjawiska pogodowe, specyficzne dla danego regionu, mogą być dodatkowo wzmacniane przez lokalne cechy klimatu miejskiego. Jednym z najbardziej charakterystycznych zjawisk jest miejska wyspa ciepła, polegająca na relatywnym podwyższeniu temperatury w mieście w stosunku do terenów otaczających, oraz błyskawiczne powodzie miejskie, wynikające nie tylko ze wzrostu intensywności opadów, ale także z uszczelnienia powierzchni miast. Zjawisko miejskiej wyspy ciepła jest najsilniejsze w dużych metropoliach, ale intensyfikacja opadów nawalnych powoduje powodzie i podtopienia także w średnich i małych miastach, których w Polsce jest najwięcej [2].

Sukces książki Janka Mencwela „Betonoza” dowodzi, że społeczeństwo coraz bardziej zauważa i krytykuje negatywne skutki klimatyczne wypierania terenów zielonych z miast na rzecz różnych form zabudowy. W zabetonowanych i pozbawionych zieleni obszarach miast doświadczamy miejskich wysp ciepła na własnej skórze. Gdy temperatura powietrza przekracza 30 stopni Celsjusza, a asfalt rozgrzewa się do ponad 50 stopni, szukamy wytchnienia w cieniu drzew, parkach i otoczeniu zieleni. Niestety, wiele z tych terenów oddano w ostatnich latach deweloperom, przeznaczono pod budowę infrastruktury, pokryto powierzchniami nieprzepuszczalnymi, a drzewa wycięto np. przy okazji modernizacji ulic czy tzw. rewitalizacji rynków, gdzie miejsce zieleni zajęła „elegancka” granitowa kostka i asfalt.

Uszczelnienie powierzchni dachów, ulic, chodników i parkingów obniża komfort życia w mieście, zwiększa ryzyko zgonów podczas upałów i stwarza zagrożenie podczas coraz częstszych deszczy nawalnych, gdy w ciągu kilku godzin potrafi spaść kilkadziesiąt, a nawet ponad 100 mm wody, czyli tyle, ile kiedyś przez 2–3 miesiące! Kanalizacje burzowe, projektowane na „normalne” warunki pogodowe, nie są w stanie przyjąć tak dużych ilości wody, co skutkuje zalewaniem ulic, podtopieniami niżej położonych budynków i piwnic, paraliżem życia miasta na wiele godzin oraz dużymi stratami materialnymi. Uszczelnienie obszarów śródmiejskich w Polsce dochodzi już do 80–90% [2].

Opisane powyżej negatywne zjawiska, których coraz częściej doświadczają mieszkańcy miast, zmuszają do podejmowania intensywnych wysiłków na rzecz budowania odporności miast na zmiany klimatu i poprawy jakości życia. Odbetonowywanie miast i ich ponowne zazielenianie jest koniecznością, a nie kaprysem.

Pilność wdrażania ambitnych działań adaptacyjnych do zmian klimatu w miastach dostrzegają kolejne strategie adaptacyjne UE. Krajowy Strategiczny Plan Adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu do roku 2020 (z perspektywą do roku 2030) wskazuje m.in. na konieczność opracowania miejskich planów adaptacji, uwzględniających zarządzanie wodami opadowymi (lub wprowadzenie komponentu adaptacyjnego do innych dokumentów strategicznych i operacyjnych), rewitalizację przyrodniczą oraz wymianę uszczelnionych powierzchni gruntu na przepuszczalne.

Wdrażanie działań adaptacyjnych w miastach wspiera także cele unijnego Rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych, które weszło w życie w sierpniu 2024 roku i obejmuje m.in. odbudowę ekosystemów miejskich. Zgodnie z artykułem 6 Rozporządzenia, do końca 2030 roku we wszystkich miastach, także mniejszych, oraz na przedmieściach, nie może dojść do utraty netto zielonych przestrzeni miejskich ani spadku zwarcia drzewostanu w porównaniu z rokiem 2021. Państwa członkowskie UE muszą również zapewnić, że po 2030 r. trend w zakresie tworzenia zielonych przestrzeni miejskich będzie wzrostowy. Przyrost netto zielonych przestrzeni miejskich powinien być zintegrowany z istniejącymi i nowymi budynkami oraz rozwojem infrastruktury, również poprzez renowacje i modernizacje.

W miejskich działaniach adaptacyjnych szczególną rolę odgrywa błękitno-zielona infrastruktura i świadczone przez nią usługi ekosystemowe (pomagające nie tylko w zagospodarowaniu wód opadowych, ale i poprawiające ich jakość, działające także w okresie suszy i wysokich temperatur), które muszą znaleźć odzwierciedlenie w standardach urbanistycznych, rachunku ekonomicznym inwestycji miejskich oraz wartościach społecznych. Rozwiązania bliskie naturze, czyli inspirowane i wspierane przez naturalne procesy przyrodnicze, zapewniają korzyści środowiskowe, społeczne i gospodarcze oraz pomagają budować odporność miast i obszarów pozamiejskich na zmiany klimatu. Wprowadzanie do tkanki miejskiej przenikającej ją sieci terenów zielonych i ekosystemów wodnych, musi zapewniać pożądane zmiany ilościowe (zwiększanie udziału zieleni w miastach) i jakościowe, przede wszystkim wielofunkcyjność, łączność struktur przyrodniczych, ich bioróżnorodność i efektywność ekologiczną. Retencja wód opadowych na terenach zieleni i budowanie „miasta-gąbki” to najkorzystniejsze rozwiązania z punktu widzenia adaptacji miast do zmian klimatu [2]. 

Elementami projektów z zakresu do zmian klimatu w miastach i rozwoju zielono-błękitnej infrastruktury mogą być m.in.: zwiększanie powierzchni biologicznie czynnej polegające na zachowaniu lub powiększaniu powierzchni terenów zieleni (np. trawników, skwerów, zieleńców, zieleni przyulicznej i innych), zielone dachy i ściany, trawiaste pasy buforowe, niecki, studnie i zbiorniki chłonne, rowy chłonne i trawiaste, zadrzewione muldy i rigole, suche zbiorniki, rozszczelnienie powierzchni nieprzepuszczalnych przez zastosowanie materiałów umożliwiających infiltrację wody (przepuszczalne chodniki i asfalt, betonowe kratownice lub ażurowe, kraty trawnikowe) [4].

Przystosowanie do zmian klimatu jest jednym ze zidentyfikowanych obszarów, ujętych w Umowie Partnerstwa dla realizacji Polityki Spójności 2021-2027 w Polsce, określającej strategiczne kierunki programowania i warunki skutecznego i efektywnego korzystania z funduszy UE. W związku z coraz bardziej odczuwalnymi negatywnymi skutkami zmian klimatu, w tym powodzi i suszy, fal upałów i gwałtownych burz za niezbędne uznano przeprowadzenie kompleksowych inwestycji, które będą wspierać przystosowanie do zachodzących zmian i łagodzenie ich skutków, ograniczanie ryzyka i wzrost odporności na klęski żywiołowe. W tym kontekście Umowa Partnerstwa zwraca uwagę na obszary miejskie, jako narażone na ekstremalne zjawiska pogodowe ze względu na intensywną zabudowę i areał powierzchni nieprzepuszczalnych. Wśród rozwiązań wskazuje inwestycje w zieloną i błękitną infrastrukturę na terenie miast oraz szeroko rozumiane działania adaptacyjne, w tym edukacyjne.

W ślad za zapisami Umowy Partnerstwa wsparcie dla adaptacji do zmian klimatu na terenach zurbanizowanych, w tym dla „odbetonowania” miast, rozwoju zieleni miejskiej oraz rozwiązań ekosystemowych spowalniających spływ wód opadowych i magazynujących je pojawia się w programach krajowych i regionalnych.

W programie Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko (FEnIKS) działania adaptacyjne do zmian klimatu objęto wsparciem w ramach dwóch priorytetów, których celem jest wsparcie sektorów energetyka i środowisko: FENX.01 z Funduszu Spójności i FENX.02 z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Środki — ponad 560 mln euro — w ramach pierwszego z nich (Działanie FENX.01.02 Adaptacja terenów zurbanizowanych do zmian klimatu) mogą być wykorzystane na wdrożenie inwestycji zidentyfikowanych w miejskich planach adaptacji do zmian klimatu, przygotowanych przez 44 miasta biorące udział w projekcie “Opracowanie planów adaptacji do zmian klimatu w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców” oraz m. st. Warszawy”. FEnIKS przewiduje wsparcie systemów gospodarowania wodami opadowymi z udziałem zieleni i zielono-niebieskiej infrastruktury oraz rozwiązań opartych na naturze, mających za zadanie eliminowanie i ograniczanie niekorzystnych skutków deszczy nawalnych (podtopienia, powodzie błyskawiczne) i suszy. W szczególności zakłada dofinansowanie projektów dotyczących rozszczelniania i odsklepianie terenu, w tym odbetonowywania, w ramach kompleksowych projektów oraz zwiększających ogólny udział zieleni, a także m.in. ogrodów deszczowych, mikromokradeł, niecek bioretencyjnych i infiltracyjnych. Także w ramach działania FENX.01.05 Ochrona przyrody i rozwój zielonej infrastruktury znaleźć można środki na dofinansowanie przystosowania do zmian klimatu i łagodzenia ich skutków: na wsparcie zieleni miejskiej (poddziałanie 5a) oraz „odbetonowanie” terenów miejskich (5b). Niektóre miasta mogą wdrożyć środki rozwiązania adaptacyjne poprzez rekultywację i remediację terenów zdegradowanych działalnością gospodarczą (7a).
Wsparcie dla projektów zakładających rozwój powierzchni przepuszczalnych, zielono-błekitnej infrastruktury i powierzchni zielonych przewidziano także w ramach Działania FENX.02.04 Adaptacja do zmian klimatu, zapobieganie klęskom i katastrofom (priorytet FENX.02). Wsparciem może zostać objęte opracowanie planów adaptacji do zmian klimatu, oraz ich realizacja, dla miast powyżej 20 tys. mieszkańców (niepodlegającym dofinansowaniu w ramach Działania FENX.01.02) oraz dla miast będących stolicami powiatów z liczbą mieszkańców 15-20 tys. (z wyłączeniem uwzględnionych w Programie Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej 2021-2027). W ramach tego działania fundusze kierowane są do miast, których nie dotyczy FENX.01.02, z możliwością wykorzystania na realizację tych samych co w Działaniu FENX.01.02 typów projektów zrównoważonego gospodarowania wodami opadowymi, z udziałem zieleni i zielono-błękitnej infrastruktury, rozwiązań opartych na funkcjach ekosystemów.

Dofinansowanie działań adaptacyjnych do zmian klimatu w miastach uwzględnia również Program Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej (FEPW), dysponujący środkami Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR), służący utrwaleniu warunków sprzyjających konkurencyjności gospodarki oraz wyższej jakości życia w sześciu województwach: warmińsko-mazurskim, podlaskim, lubelskim, świętokrzyskim, podkarpackim oraz mazowieckim (bez Warszawy i otaczających ją powiatów). Tu, w priorytecie FEPW.02 Energia i klimat, znajdziemy Działanie FEPW.02.02 Adaptacja do zmian klimatu, a w nim wsparcie przeznaczone na zwiększenie odporności miast na zagrożenia wynikające ze zmian klimatu. Dofinansowywane projekty muszą mieć charakter spójnych i zintegrowanych przedsięwzięć, dostosowujących miasta do ekstremalnych zjawisk pogodowych, rozwój zieleni oraz zielono-niebieskiej infrastruktury, zarządzanie wodami opadowymi i roztopowymi, a także likwidację miejskich wysp ciepła. Fundusze, którymi dysponuje FEPW — ponad 250 mln euro — zostaną przeznaczone na zwiększanie powierzchni czynnych biologicznie i hydrologicznie (rozszczelnianie) na obszarach zurbanizowanych oraz zagospodarowanie wód (w tym zatrzymanie, retencjonowanie i oczyszczanie wód opadowych) w zlewniach miejskich.

Adaptacja do zmian klimatu w miastach może być wspierana również dzięki projektom wspieranym w ramach programów dysponującymi środkami EFRR, zarządzanych przez urzędy marszałkowskie w 16 województwach. Szczegółowe informacje na temat udzielanego w ich ramach wsparcia (typy projektów, alokacje, beneficjenci i in.), także dla FEnIKS i FEPW, omówiono w Przeglądzie dostępności.

Miejskie plany adaptacji powstały w pierwszej kolejności dla największych miast w Polsce i dlatego to w dużych miastach najłatwiej znaleźć pozytywne zmiany zielonej transformacji w tkance miejskiej. Na konferencji “Zielona retencja. Jak zacząć?” [3] Gdańsk dzielił się swoimi doświadczeniami adaptacyjnymi w zakresie zagospodarowania wody opadowej. Pierwszy ogród deszczowy powstał w tym mieście w 2018 r., a „obecnie w mieście jest ponad 750 tys. metrów sześciennych retencji opartej na naturze”. Doświadczenia Gdańska wskazują, że rozwiązania „zielone”, oparte o potencjał ekosystemów są szybsze do wdrożenia od tradycyjnych: potrzeba około roku na zbudowanie ogrodu deszczowego (od wytypowania miejsca, przez projekt i realizację), tymczasem realizacja obiektu hydrotechnicznego to co najmniej 3-5 lat. Dodatkowo, naturalna retencja jest od pięciu do dziesięciu razy tańsza niż tradycyjna infrastruktura.