Partnerstwo w transformacji klimatycznej: Polska i Społeczny Fundusz Klimatyczny
Rafał Rykowski
Jak skutecznie włączać obywateli w proces transformacji energetycznej? Polska pokazuje, że Społeczny Fundusz Klimatyczny (SFK) może być nie tylko narzędziem wsparcia finansowego, ale też katalizatorem współpracy między rządem a społeczeństwem. Dzięki zaangażowaniu organizacji społecznych i partnerów lokalnych w projektowanie Planu Społeczno-Klimatycznego (PSK), udało się stworzyć model partnerstwa, który może stanowić wzór dla przyszłych działań w ramach unijnej polityki klimatycznej i budżetowej.
Redukcja emisji w Europie jest niezbędna w związku z katastrofą klimatyczną i tragiczną jakością powietrza w wielu miejscach, w tym w Polsce. Jednak korzyści płynące ze zmniejszenia emisji pociągają za sobą znaczące konsekwencje finansowe dla gospodarstw domowych, w szczególności w odniesieniu do wydatków na ogrzewanie i transport. Najbardziej cierpią Ci o niższych dochodach, dlatego Unia Europejska stworzyła nowe narzędzie ochrony społecznej: Społeczny Fundusz Klimatyczny (SFK). Ma on pomóc państwom członkowskim łagodzić wpływ reform klimatycznych na gospodarstwa domowe, szczególnie te o niższych dochodach, które są najbardziej narażone na ubóstwo energetyczne i transportowe.
Fundusz został powiązany z nowym systemem ETS2 – rozszerzeniem europejskiego systemu handlu emisjami na budynki i transport drogowy. Oznacza to, że firmy dystrybuujące paliwa będą musiały płacić za emisje CO₂. Koncerny z pewnością przerzucą część tych kosztów na obywateli.
Więcej o ETS2 można przeczytać m.in. na stronie EUR-Lex.
Co oznacza zasada partnerstwa?
Aby środki z SFK były dobrze zaplanowane i trafiły do tych, którzy ich najbardziej potrzebują, państwa członkowskie zobowiązane były stworzyć do końca czerwca 2025 r. Plany Społeczno-Klimatyczne (PSK). Miały one powstawać we współpracy z szerokim gronem interesariuszy – w tym organizacjami społecznymi, samorządami, partnerami gospodarczymi i przedstawicielami grup wrażliwych. To fundament zasady partnerstwa zapisanej w unijnych regulacjach. Jest w pełni realizowana i wiążąca w polityce spójności, a w pozostałych obszarach funkcjonowania UE i funduszach jest stosowana jako dobra praktyka lub wymóg włączania interesariuszy w określone procesy. Państwa w kontekście SFK podeszły do tego różnie. Nie wszędzie się to udało.
Polska: przykład dobrego wdrożenia partnerstwa
Polska wyróżnia się jako kraj, który skutecznie zastosował zasadę partnerstwa w projektowaniu PSK. Już w 2024 roku Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej powołało grupę roboczą z udziałem ekspertów i organizacji pozarządowych. Jej członkowie mieli ponad dwa tygodnie na zgłaszanie uwag do wstępnego projektu planu – jeszcze przed jego publikacją i rozpoczęciem konsultacji publicznych.
Uwagi interesariuszy przełożyły się na realne zmiany w dokumencie. Na przykład, dzięki zaangażowaniu Polskiej Zielonej Sieci, w PSK uwzględniono pilotaż wspierający tworzenie społeczności energetycznych – lokalnych inicjatyw wytwarzania i dzielenia się odnawialną energią. Na ten cel przewidziano 70 mln euro. Jak zauważa Krzysztof Mrozek, ekspert zaangażowany w proces konsultacyjny:
W Polsce wypracowano wysokiej jakości model włączania partnerów społecznych, który wyróżnia się na tle innych państw członkowskich. Proces tworzenia Planu Społeczno-Klimatycznego był przejrzysty, oparty na realnym dialogu z interesariuszami i skutkował konkretnymi zmianami w projekcie dokumentu. To dobry punkt wyjścia nie tylko do skutecznego wdrażania SFK, ale również do szerszego myślenia o przyszłej polityce spójności i kształtowaniu nowego budżetu UE, w którym głos społeczeństwa obywatelskiego musi być uwzględniany od samego początku.
Dodajmy, że społeczności energetyczne (energetyka obywatelska i rozproszona) mogą być skutecznym narzędziem obniżenia kosztów energii. Korzystają z OZE i sprzyjają decentralizacji oraz stabilizacji systemu energetycznego, w efekcie zmniejszając uzależnienie obywateli od molochów paliwowych, które wraz ze wzrostem opłat za emisje dwutlenku węgla skłonne są nie tyle redukować swoje gigantyczne zyski, co przerzucać koszty na klientów, pozbawionych alternatyw.
Więcej informacji o energetyce obywatelskiej znajdziesz tutaj: https://zielonefundusze.pl/2024/12/czym-jest-energetyka-obywatelska/
Partnerstwo również w monitorowaniu
W Polsce partnerstwo nie kończy się na etapie planowania. Projekt PSK zakłada powołanie grupy monitorująco-wdrożeniowej, w której co najmniej 30% członków będą stanowić przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego oraz partnerzy społeczni i gospodarczy. Ma to zapewnić nadzór nad wdrażaniem planu i reagowanie na ewentualne trudności.
Partnerstwo się opłaca!
Przykład Polski pokazuje, że otwartość na współpracę i konstruktywne konsultacje społeczne mogą prowadzić do lepszych, bardziej sprawiedliwych i skutecznych polityk publicznych. Transparentny proces, aktywne włączanie partnerów i gotowość do modyfikacji planów zgodnie z ich uwagami stanowią wzór, który warto powielać – zwłaszcza w kontekście nowego budżetu UE i kolejnych etapów zielonej transformacji.