Czym jest energetyka obywatelska?

Joanna Krawczyk

Każdy z nas na co dzień korzysta z energii – w postaci prądu albo ogrzewając swój dom. Obecnie większość osób pozostaje jednak wyłącznie biernymi konsumentami energii wyprodukowanej przez koncerny energetyczne i przesłanej do ich domu lub miejsca pracy. Model, w którym to nie tylko koncerny energetyczne, ale zwykli obywatele, samorządy, firmy czy organizacje społeczne biorą udział w produkcji energii odnawialnej, jej przesyle, efektywnym zarządzaniu oraz czerpią z tego zyski to właśnie energetyka obywatelska. Na rozwoju takiego modelu produkcji i zarządzania energią korzystają wszyscy – mieszkańcy miast i wsi, samorządy, przedsiębiorcy, wspólnoty i spółdzielnie mieszkaniowe, czy organizacje pożytku publicznego. Producentami energii mogą stać się m.in. szpitale, przychodnie, szkoły, przedszkola oraz schroniska dla zwierząt. Energetyka obywatelska może rozwijać się w całym kraju, w każdym regionie i każdej gminie, a ułatwić mogą to odpowiednie regulacje i systemy wsparcia. 

Energetykę obywatelską tworzą przede wszystkim obywatele użytkujący instalacje oparte o OZE – odnawialne źródła energii. Są to źródła, których zasoby, w przeciwieństwie do źródeł kopalnych (węgiel, gaz ziemny, ropa naftowa) szybko się odnawiają i nie są wyczerpywalne, są to m.in. energia z wiatru, promieniowania słonecznego, energia wodna, geotermalna, energia otrzymywaną z biogazu czy biopłynów. 

Energetykę obywatelską często nazywa się także energetyką rozproszoną, ponieważ OZE można zainstalować praktycznie wszędzie – czy w mieście, czy na wsi, w górach, na nizinach, czy wybrzeżu, a nie tylko w pobliżu źródła wydobycia paliwa kopalnego.

Osobę fizyczna lub prawną, która dzięki instalacji OZE produkuje energię elektryczną na własne potrzeby nazywamy prosumentem. Jak sama nazwa wskazuje słowo to powstało z połączenia słów – producent i konsument, bo najczęściej konsumuje ona całość lub większą część wyprodukowanej przez siebie energii. 

W świetle Ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii prosument energii odnawialnej to odbiorca końcowy, który wytwarza energię elektryczną wyłącznie na własne potrzeby w mikroinstalacji OZE (moc instalacji nie przekracza 50kWp) zlokalizowanej w budynku należącym do prosumenta (głównie są to domy jednorodzinne) i pod warunkiem, że nie stanowi to przedmiotu przeważającej działalności gospodarczej (w przypadku prosumentów innych niż gospodarstwa domowe). 

Prawo wyróżnia trzy rodzaje prosumentów:

• prosument indywidualny – wspomniany już powyżej 
• prosument zbiorowy –  produkuje i użytkuje energię z instalacji OZE zlokalizowanej w  budynku wielolokalowym, np. spółdzielnia mieszkaniowa lub wspólnota. Wyprodukowana energia może zostać wykorzystana do zasilania urządzeń w częściach wspólnych (np. oświetlenie korytarzy, garażu, zasilanie wind) lub/i poszczególnych lokalach mieszkalnych.  
• prosument lokatorski –  to wspólnota lub spółdzielnia mieszkaniowa, która zainstalowała na dachach posiadanych budynków mieszkalnych instalacje OZE i zasila z nich urządzenia w częściach wspólnych (np. oświetlenie i ogrzewanie klatek schodowych, parkingów podziemnych, zasilanie wind, wentylacji, klimatyzacji itp.) Niezużyte nadwyżki energii są sprzedawane do sieci, a pieniądze zgromadzone na koncie prosumenckim wypłacane na konto wspólnoty lub spółdzielni mieszkaniowej, które może ona wykorzystać na dowolny cel np. obniżenie lokatorom funduszu remontowego, inwestycje w poprawę efektywności energetycznej, termomodernizację czy po prostu budowę placu zabaw dla dzieci. 
• prosument wirtualny – każdy odbiorca energii, który produkuje ją z OZE na własne potrzeby, a instalacja wytwarzająca znajduje się w innym miejscu niż miejsce poboru prądu. Jest to rozwiązanie dla osób, które np. nie mogą zainstalować OZE w swoim miejscu zamieszkania (bo mieszkają w bloku lub dach w budynku się do tego technicznie nie nadaje), ale dysponują innym miejscem, np. działką budowlaną, gdzie taką instalację mogą umieścić. 

Warto wiedzieć w jaki sposób rozliczają się prosumenci w naszym kraju. Obecnie obowiązują dwa systemy rozliczeń. Dla prosumentów, którzy podłączyli się do sieci przed 1. kwietnia 2022 roku obowiązuje system net-metering, natomiast prosumenci którzy podłączyli swoje instalacje do sieci po 1.kwietnia 2022 r. rozliczają się według zasad net-bilingu. 

System net-metering pozwala prosumentom odzyskać 80% nadwyżek wyprodukowanej energii, którą wprowadzili do sieci. Mogą z niej skorzystać wtedy, gdy instalacja OZE nie dostarcza wystarczająco dużo energii potrzebnej do zasilenia gospodarstwa domowego czy przedsiębiorstwa (zwykle w pochmurne dni lub zimą, gdy dzień jest bardzo krótki). Pozostałe 20% energii pobiera operator systemu energetycznego jako opłatę za “zmagazynowanie” nadwyżek energetycznych prosumenta w sieci. 

W systemie net-billing prosument nadwyżki energii sprzedaje operatorowi systemu energetycznego po średniej miesięcznej cenie energii ( a od lipca 2024 r. po cenie godzinowej). W wyniku tej sprzedaży na jego koncie prosumenckim gromadzone są wirtualne środki, które są pomniejszane gdy prosument kupuje energię z sieci uzupełniając niedobory w produkcji energii z własnego źródła. Na koniec roku, gdy bilans wszystkich transakcji kupna i sprzedaży jest dodatni, prosument może wypłacić 20% nadmiarowych środków (30% jeśli wybierze rozliczanie po cenach godzinowych). 

Prócz różnych form prosumentów od 2016 roku szczególne miejsce w modelu rozwoju energetyki obywatelskiej w Polsce zajmują spółdzielnie energetyczne i obywatelskie społeczności energetyczne (od roku 2024).  

W obecnie obowiązującym porządku prawnym (Zgodnie z treścią art. 2 pkt 33a uOZE przez spółdzielnię energetyczną rozumie się spółdzielnię w rozumieniu ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze lub ustawy z dnia 4 października 2018 r. o spółdzielniach rolników) spółdzielnia energetyczna zdefiniowana jest jako podmiot, którego przedmiotem działalności jest wytwarzanie energii elektrycznej lub biogazu, lub ciepła, w instalacjach odnawialnego źródła energii i równoważenie zapotrzebowania energii elektrycznej lub biogazu, lub ciepła, wyłącznie na potrzeby własne spółdzielni energetycznej i jej członków. 

Europejskie spółdzielnie energetyczne funkcjonują w nieco szerszym zakresie. W ich ramach obywatele wspólnie inicjują, finansują i realizują projekty związane z produkcją, sprzedażą, magazynowaniem i dystrybucją energii elektrycznej lub/i ciepła ze źródeł odnawialnych, a także angażują się w przedsięwzięcia związane z poprawą efektywności energetycznej czy rozwojem elektromobilności. Zwykle są to lokalne inicjatywy non-profit nastawione na zapewnienie swoim członkom następujących korzyści:

1. społecznych, do których zalicza się samowystarczalność i bezpieczeństwo energetyczne, zwiększenie spójności społecznej poprzez poprawę kondycji

gospodarstw wrażliwych np. dotkniętych ubóstwem energetycznym oraz integracja społeczności lokalnej wokół wspólnie realizowanego projektu,

2. środowiskowych polegających na redukcji emisji gazów cieplarnianych oraz poprawie jakości powietrza,

3. ekonomicznych oznaczających rozwój gospodarczy regionu, powstanie nowych, lokalnych miejsc pracy, czy niższe koszty energii pozyskiwanej blisko odbiorcy. Oczywiście istnieje możliwość wygenerowania przez spółdzielnię zysku np. poprzez sprzedaż nadwyżek wyprodukowanej energii, ale zwykle jest on reinwestowany w kolejne projekty lub przeznaczany na rzecz interesu publicznego tj. rozwój lokalny, programy edukacyjne czy solidarnościowe. Możliwy jest także zwrot nakładów poniesionych na inwestycję oraz inne korzyści finansowe dla członków, o ile nie są one głównym celem funkcjonowania spółdzielni. 

Istnieje także kilka reguł, według których powinny funkcjonować spółdzielnie. Najważniejsze z nich to:

1. otwarte i dobrowolne uczestnictwo – każdy, czy to osoba fizyczna czy prawna (np. małe i średnie przedsiębiorstwa, władze lokalne, organizacje społeczne), może przystąpić do spółdzielni, o ile zgodzi się przyjąć na siebie obowiązki wynikające z członkostwa. W większości przypadków głównym wymogiem jest kupno udziałów, co czyni członka współwłaścicielem lokalnych projektów OZE i efektywności energetycznej oraz uprawnia do czerpania związanych z tym korzyści. Ze względu na swój prospołeczny charakter spółdzielnie są otwarte także dla osób zagrożonych wykluczeniem ekonomicznym i pozwalają im na korzystanie z tańszej energii, nawet jeśli nie są one inwestorami. Zasada dobrowolności odnosi się do swobodnej możliwości opuszczenia wspólnoty energetycznej.

2. demokratyczne zarządzanie – oparte jest na równym dla wszystkich prawie do podejmowania decyzji. Zasada jest prosta: jeden członek równa się jeden głos. Decyzje dotyczą zwykle kierunków rozwoju spółdzielni, realizacji nowych inwestycji czy ustalenia ceny sprzedaży wyprodukowanej przez spółdzielnię energii.

3. autonomia i niezależność – oznacza, że wspólnota może być kontrolowana jedynie przez swoich własnych członków i udziałowców (niezależnie od wysokości ich wkładu finansowego w inwestycje). Zewnętrzne podmioty, nawet jeśli tworzą ze spółdzielnią partnerstwo i uczestniczą w inwestycjach nie mogą ograniczać niezależności decyzyjnej spółdzielni.

Warunki jakie musi spełnić spółdzielnia energetyczna:

1. Prowadzenie działalności na obszarze gminy wiejskiej lub miejsko-wiejskiej albo na obszarze nie więcej niż 3 tego rodzaju gmin bezpośrednio sąsiadujących ze sobą.
   
2. Liczba jej członków  musi wynosić co najmniej 10 członków, będących osobami fizycznymi, lub co najmniej 3 członków będących osobami prawnymi.
   
3. W przypadku, gdy przedmiotem działalności spółdzielni energetycznej jest wytwarzanie energii elektrycznej, łączna moc zainstalowana elektryczna wszystkich instalacji odnawialnego źródła energii umożliwia pokrycie w ciągu roku nie mniej niż 40% potrzeb własnych spółdzielni energetycznej oraz jej członków i nie przekracza 10 MW (30 MW w przypadku mocy cieplnej). 

Spółdzielnie energetyczną tworzą zarówno odbiorcy, jak i wytwórcy energii ze źródeł odnawialnych. Mogą to być gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa, jednostki samorządu lokalnego oraz inni, którzy zgodnie z przepisami mogą założyć spółdzielnię. 

Proces zakładania spółdzielni energetycznej można podzielić na

następujące etapy i działania:

1. Etap przygotowawczy.
   – wstępne analizy ekonomiczne, prawne, organizacyjne, techniczne itp. 
2. Spotkanie organizacyjne.
3. Przygotowanie dokumentów rejestrowych cz. 1

• przygotowanie statutu spółdzielni energetycznej;
• przygotowanie spotkania założycielskiego wraz z projektami niezbędnych uchwał;
• przygotowanie i złożenie niezbędnych dokumentów do Krajowego Rejestru Sądowego;
• przygotowanie dokumentów do założenia konta bankowego.

4. Spotkanie założycielskie.
   – przyjęcie Statutu Spółdzielni.
   – wybór władz Spółdzielni.
   – przygotowanie wniosku do KRS
5. Złożenie wniosku o wpis do KRS.
6. Złożenie do OSD wniosku o wydanie warunków przyłączenia dla instalacji OZE.
7. Budowa źródła OZE
8. Wystąpienie do OSD o zawarcie umowy dystrybucyjnej.
9. Przygotowanie dokumentów rejestrowych cz.2.

• przygotowanie niezbędnej dokumentacji do rejestracji spółdzielni energetycznej w KOWR Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa), zawarcia umów wewnętrznych oraz umów z OSD (Operator Systemu Dystrybucyjnego) i Sprzedawcą. 

10. Złożenie wniosku do Dyrektora Generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (KOWR).
11.  Wystąpienie do Sprzedawcy Zobowiązanego o zawarcie umowy kompleksowej.
12. Zawarcie umów sprzedaży/rozliczeń pomiędzy Spółdzielnią Energetyczną a członkami Spółdzielni uwzględniających wypracowane mechanizmy rozliczeń.
13. Zawarcie umowy zakupu/rozliczeń pomiędzy Spółdzielnią Energetyczną a wytwórcą uwzględniającej wypracowane mechanizmy rozliczeń.

Sposób rozliczania spółdzielni energetycznych ze sprzedawcą energii: 

Spółdzielnie energetyczne rozliczają się wg. systemu net-meteringu oraz zwolnione są z uiszczania szeregu opłat (np. opłaty OZE). Oznacza to, że nadwyżka energii elektrycznej wytworzonej z instalacji OZE członka spółdzielni i nie skonsumowanej przez pozostałych członków jest rozliczana ze sprzedawcą energii elektrycznej w ramach systemu opustów w stosunku 1:0,6, czyli za 1 MWh energii wprowadzonej do sieci ponad energię pobraną, członkowie spółdzielni mogą odebrać 0,6 MWh.

W Polsce mamy już pierwsze działające spółdzielnie energetyczne, np.:

1. “Sudecka Energia” na Dolnym Śląsku,
2. Hrubieszowskie Spółdzielnie Energetyczne
3. Spółdzielnia Energetyczna w Skawinie

Więcej przykładów w publikacji “Elektryzujące wspólnoty”. 

Czym są Obywatelskie Społeczności Energetyczne (OSE) 

To podmioty posiadające zdolność prawną, których głównym celem jest zapewnienie korzyści środowiskowych, gospodarczych lub społecznych dla swoich członków, udziałowców, wspólników lub obszarów lokalnych, na których prowadzą one działalność w zakresie:

• wytwarzania, zużywania, dystrybucji, sprzedaży, obrotu, agregacji lub magazynowania energii elektrycznej;
• świadczenia innych usług na rynkach energii elektrycznej, w tym usług systemowych lub usług elastyczności;
• realizowania przedsięwzięć służących poprawie efektywności energetycznej;
• świadczenia usług ładowania pojazdów elektrycznych;
• wytwarzania, zużywania, magazynowania lub sprzedaży biogazu, biogazu rolniczego, biomasy i biomasy pochodzenia rolniczego.

Działalność obywatelskich społeczności energetycznych opiera się na dobrowolnym i otwartym uczestnictwie tworzących je podmiotów, którymi mogą być wyłącznie osoby fizyczne, jednostki samorządu terytorialnego oraz mikro i mali przedsiębiorcy, dla których działalność w sektorze energetycznym nie stanowi przedmiotu podstawowej działalności gospodarczej. Niezaprzeczalną zaletą OSE jest możliwość tworzenia ich na terenach gmin miejskich, które są wykluczone w przypadku tworzenia spółdzielni energetycznych. 

Obywatelskie Społeczności Energetyczne można rejestrować od 24. sierpnia 2024 w Urzędzie Regulacji Energetyki. Niestety na chwilę obecną nie ma żadnego istniejącego przykładu takiego podmiotu w Polsce. Wpływ mają na to mankamenty prawne dotyczące m.in. przepisów określających sposób dzielenia się energią elektryczną z innymi odbiorcami, innymi słowy, jak przekazać nadwyżki energii i jak się za nie rozliczyć, czy zachęt finansowych. OSE nie korzystają m.in. z istotnych przywilejów, takich jak zwolnienia z części opłat dystrybucyjnych czy rozliczenia wg. net-meteringu, które przysługują np. spółdzielniom energetycznym.

Aby umożliwić rozwój OSE, konieczne są zmiany legislacyjne oraz wsparcie szkoleniowe i finansowe dla pilotażowych projektów. Regulacje powinny zapewniać większą elastyczność w podziale energii oraz uwzględniać potrzeby lokalnych społeczności. 

Przede wszystkim energetyka obywatelska zwiększa bezpieczeństwo energetyczne obywateli i obywatelek naszego kraju. Dzięki jej rozwojowi mamy szansę sukcesywnie zmniejszać uzależnienie Polski od importu surowców energetycznych. Obecnie importujemy prawie całą ropę, większość gazu i znaczną część węgla z zagranicy, a w przyszłości uzależnienie od importu węgla będzie rosło. Ponadto energetyka obywatelska ma charakter rozproszony, co oznacza, że nowe źródła energii powstają równomiernie na terenie całego kraju, a nie budowane są duże, pojedyncze, newralgiczne obiekty, często bardzo oddalone od odbiorców energii. W modelu rozproszonym ewentualne uszkodzenie lub zniszczenie nie będzie miało większego wpływu na funkcjonowanie całego systemu. 

Rozwój energetyki obywatelskiej przyczyni się także do znacznej poprawy stanu środowiska naturalnego i zdrowia mieszkańców i mieszkanek naszego kraju. Obecnie produkcja ciepła i energii elektrycznej w Polsce oparta jest głównie na spalaniu węgla. W efekcie w naszym kraju oddychamy najgorszym powietrzem w całej Unii Europejskiej. Co roku przedwcześnie umiera z tego powodu ok. 45 tys. osób. Dzięki stopniowemu ograniczaniu roli węgla rozwój energetyki opartej o źródła odnawialne przyczyni się m.in. do poprawy jakości powietrza. 

Energetyka obywatelska to przede wszystkim energetyka lokalna, a różnorodność dostępnych technologii OZE oraz mnogość form energetyki obywatelskiej pozwala rozwijać się jej praktycznie na każdym obszarze. Poza zapewnieniem dostaw energii na poziomie lokalnym, energetyka obywatelska tworzy lokalne miejsca pracy oraz stymuluje rozwój gospodarczy regionu (na przykład serwisowanie i instalacja urządzeń będzie odbywała się na rynku lokalnym). Dodatkowo przy urządzeniach wymagających biopaliwa (np. biomasa do kotłów lub biomasa do gazowni) będzie się tworzył lokalny rynek dostaw tych paliw. W przyszłości gdy własną energią będziemy mogli zasilać swoje pojazdy bilans handlowy będzie bardziej korzystny (nasza gotówka nie będzie wypływała z regionu na zakup importowanych paliw). Ponadto, w skali kraju, rozwój energetyki obywatelskiej wpłynie na konkurencyjność na dotychczas mocno zawężonym rynku wytwórczym. 

Nie można nie wspomnieć o wpływie jaki rozwój energetyki obywatelskiej wywiera na  ceny energii elektrycznej. Symulacja cen energii w przyszłości, w porównaniu do cen rozwoju odnawialnych źródeł energii pokazuje, że biorąc pod uwagę również koszty produkcji energii z paliw kopalnych, rozwój czystej energetyki będzie korzystniejszy. Raport NP2050.PL pokazuje, że np. scenariusz rozproszonej samowystarczalności jest tańszy niż wiele innych scenariuszy opartych na wykorzystaniu paliw kopalnych. Co więcej, rozwój energetyki obywatelskiej może pomóc w zwalczaniu ubóstwa energetycznego poprzez kierowanie środków na rzecz wsparcia najuboższych rodzin: na termomodernizację i instalację mikro-OZE. 

3. Wyzwania dla rozwoju energetyki obywatelskiej w Polsce 

Rozwój energetyki obywatelskiej napotyka jednak na trudności i bariery, zwłaszcza te natury prawnej i technicznej. Dotyczy to w szczególności społeczności i spółdzielni energetycznych. Ministerstwo Klimatu i Środowiska poświęciło temu zagadnieniu oddzielny raport pt. “Bariery i ograniczenia utrudniające rozwój społeczności energetycznych”. Dokument wskazuje na szereg przeszkód, które można podzielić na trzy główne kategorie: prawne, administracyjne i organizacyjne. Poniżej przedstawiono szczegóły każdej z tych kategorii.

1. Bariery prawne:

• Stosowanie prawa zamówień publicznych – społeczności energetyczne napotykają trudności wynikające z konieczności stosowania skomplikowanych procedur przetargowych;
• System zachęt i preferencji – brak klarownych zasad rozliczeń energii dla członków spółdzielni energetycznych, co powoduje niepewność w zarządzaniu energią.
• Wymogi dotyczące przyłączeń do sieci elektroenergetycznej – złożoność przepisów i niejasności w ich interpretacji stwarzają problemy z przyłączeniem instalacji OZE.
• Złożoność prawa – problemy z interpretacją przepisów przez podmioty zainteresowane tworzeniem społeczności energetycznych, co zostało zidentyfikowane przez jednostki samorządu terytorialnego (JST).

Bariery administracyjne:

• Realizacja wymogów rozliczeń – problemy z realizacją przez sprzedawców energii elektrycznej prawnych wymogów dotyczących rozliczeń oraz udostępniania danych pomiarowych;
• Problemy z przyłączeniem jednostek OZE do sieci – trudności w uzyskaniu warunków przyłączenia oraz faktycznym podłączeniu nowych jednostek wytwórczych OZE i magazynów energii do sieci elektroenergetycznej.

Bariery organizacyjne:

• Stan techniczny sieci – zły stan techniczny sieci elektroenergetycznych oraz brak planów inwestycyjnych operatorów sieci dystrybucyjnych, co ogranicza możliwości przyłączania nowych instalacji;
• Brak środków finansowych – zarówno na modernizację sieci, jak i rozwój klastra energii czy spółdzielni energetycznych. Społeczności często nie mają wystarczających zasobów na realizację przedsięwzięć energetycznych.

Bariery finansowe

Oprócz barier prawnych i administracyjnych, w dokumencie szczególnie podkreślono bariery finansowe, takie jak:

• Dominacja zwrotnych instrumentów wsparcia, co utrudnia finansowanie projektów przez społeczności energetyczne, zwłaszcza te na wczesnym etapie rozwoju;
• Niejednolite zasady kwalifikowalności i zróżnicowana wysokość wsparcia w poszczególnych regionach kraju, co prowadzi do nierówności w dostępie do środków.;
• Brak wyraźnych preferencji dla projektów realizowanych przez społeczności energetyczne oraz niska promocja tych inicjatyw, co przekłada się na niski poziom świadomości społecznej o możliwościach finansowania.

Od kwietnia 2022 roku pod górkę mają także nowi prosumenci, od kiedy zaczął obowiązywać nowy sposób, w jaki rozliczają się oni ze sprzedawcą energii. Net-metering zastąpił net-biling i prosumenci nie mogą już odzyskać 80% zmagazynowanych w sieci nadwyżek energii. Teraz muszą tę energię sprzedać po średniej cenie miesięcznej, a od lipca 2024 po średniej cenie godzinowej, która w czasie największej produkcji energii przez panele fotowoltaiczne (latem, w godzinach południowych) może być nawet ujemna. Taki system rozliczeń znacznie zmniejszył przewidywalność zwrotu z inwestycji w OZE, co uczyniło formułę prosumenta znacznie mniej atrakcyjną. Miało to jednak niebagatelne znaczenie jeśli chodzi o rozwój spółdzielni energetycznych. 

Choć przepisy umożliwiające tworzenie spółdzielni energetycznych weszły w życie w 2016 roku to dynamiczny ich rozwój nastąpił w przeciągu ostatnich 3 lat, kiedy to na mapie Polski pojawiły się 43 spółdzielnie energetyczne (stan na 7.10.2024 r.) i wciąż przybywają nowe. Przyczyniła się do tego z pewnością zmiana sposobu rozliczania prosumentów. Ponieważ spółdzielnie energetyczne nadal rozliczają się wg. systemu net-metering, co gwarantuje im możliwość odzyskania 60% nadwyżek wyprodukowanej energii, a także są one zwolnione z licznych opłat tj. opłaty mocowej, kogeneracyjnej, OZE oraz zmiennych opłat dystrybucyjnych, to właśnie ta forma energetyki obywatelskiej zyskała w naszym kraju na popularności.  

Drugim czynnikiem wpływającym na dynamiczny rozwój spółdzielni energetycznych w Polsce jest możliwość pozyskania zewnętrznego finansowania np. z Krajowego Planu Odbudowy czy programu Energia dla Wsi finansowanego z Funduszu Modernizacyjnego. Można się spodziewać, że wraz ze wzrostem dostępności środków publicznych (w tym europejskich) na powstawanie oraz rozwój spółdzielni energetycznych dynamika ich rozwoju jeszcze wzrośnie i coraz więcej obywateli i obywatelek naszego kraju będzie mogło korzystać z taniej, zielonej i lokalnie produkowanej energii. 

Pokazują to przykłady innych krajów europejskich, gdzie dostępność systemów wsparcia zaowocowała wysypem spółdzielni energetycznych zwłaszcza w Niemczech i Wielkiej Brytanii, gdzie obowiązywały taryfy gwarantowana, czyli gwarantowana cena po której spółdzielnie energetyczne mogły sprzedać wyprodukowaną przez siebie energię. 

Szacuje się, że na terenie Unii Europejskiej działa dziś ponad 9 tysięcy wspólnot energetycznych o różnej wielkości i formie zrzeszających ponad 2 mln osób. Samych spółdzielni według stowarzyszenia RESCOOP zrzeszającego europejskie spółdzielnie energetyczne jest w Europie już 2250. 

Jedną z nich jest powstała w 2010 roku w rejonie Girony spółdzielnia energetyczna Som Energia, pierwsza tego typu inicjatywa w Hiszpanii. Impulsem do jej powstania była chęć uniezależnienia się od dużych przedsiębiorstw energetycznych, które zmonopolizowały rynek energetyczny w kraju narzucając odbiorcom wysokie ceny prądu.

Model funkcjonowania spółdzielni wzorowany jest na już istniejących rozwiązaniach z Belgii (spółdzielnia Ecopower) oraz Niemiec (Greenpeace Energy). Każdy, kto chce zostać członkiem spółdzielni musi wpłacić kwotę 100 euro na poczet jej kapitału, z którego finansowana jest budowa małych instalacji fotowoltaicznych w pobliżu miejsca zamieszkania członków spółdzielni. Projekty przeznaczone do realizacji wybierane są przez członków podczas zgromadzenia ogólnego, a następnie realizowane przez 3 firmy należące w całości do spółdzielni. Ambicją spółdzielni jest  dostarczenie wszystkim swoim członkom energii w 100% pochodzącej z własnych instalacji OZE. Pod koniec 2024 roku Som Energia zrzeszała ponad 85 000 członkiń i członków produkując ok. 63 GWh rocznie. Spółdzielnia ta sprawiła, że Hiszpanie są teraz bardziej otwarci na godne zaufania społeczne alternatywy wobec monopolu dużych firm energetycznych.

Ale powodem powstania spółdzielni energetycznych nie jest tylko pozyskanie taniej, zielonej energii. Często za cel stawiają sobie rozwiązanie lokalnych problemów społecznych takich jak ograniczenie zjawiska ubóstwa energetycznego. Świetnym przykładem jest brytyjska Plymouth Energy Community, która oprócz produkcji energii z odnawialnych źródeł oferuje swoim członkom oraz mieszkańcom Plymouth porady energetyczne oraz opracowuje rozwiązania poprawiającą efektywność energetyczną ich domów. Społeczne zaangażowanie tej wspólnoty energetycznej przekłada się na imponujące liczby. Począwszy od roku 2013 do października 2019 roku Plymouth Energy Community pomogło 21 042 gospodarstwom domowym poprawić ich efektywność energetyczną, co przełożyło się na oszczędności w wysokości prawie 1 500 000 funtów.

Więcej europejskich przykładów funkcjonowania społeczności energetycznych oraz korzyści jakie przynoszą one społecznościom lokalnym prezentujemy w publikacji Wspólnoty energetyczne przykłady europejskie. 

Na naszym polskim podwórku też już można znaleźć ciekawe przykłady, chociażby Spółdzielnia Energetyczna Nasza Energia z Mszany funkcjonująca na obszarze trzech sąsiadujących ze sobą gmin: Mszana, Świerklany i Godów. Utworzyła ją grupa 12 osób, głównie przedsiębiorców, a energia którą produkują może zasilić 12 budynków. W porównaniu z przykładami europejskimi to skromny wynik, ale zważywszy na fakt, iż jest to inicjatywa pionierska (druga w Polsce zarejestrowana spółdzielnia energetyczna) oraz to jak trudną drogę musiała przejść przedzierając się przez zawiłości polskiego prawa i biurokracji bez wątpienia należy jej się uznanie. Zwłaszcza, że przetarła szlak kolejnym inicjatywom, które teraz mogą się na niej wzorować i wykorzystywać zdobyte przez nią doświadczenia. 

Spółdzielnia na razie zasila gospodarstwa domowe i małe firmy. Ale w planach ma przyciągnięcie nowych członków, zwiększenie produkcji, wprowadzenie inteligentnych systemów zarządzania oraz budowę magazynów energii. Członkowie spółdzielni liczą też, że w przyszłości będą mieli dostęp do relatywnie tańszej energii, bo zdają sobie sprawę, że energia, sprzedawana dzisiaj do gospodarstw domowych i firm, ma ceny regulowane, jeśli zaś się je uwolni, będą zupełnie inne. 

Mamy także w Polsce swoje małe Plymouth Energy Community, a konkretnie Spółdzielnię Socjalną Sąsiedzi w 3-tysięcznym Pieniężnie w woj. pomorskim. „Sąsiedzi” mają zatwierdzony wniosek na dofinansowanie instalacji fotowoltaicznych produkujących ponad 1MW energii na budynkach mieszkalnych, którymi zarządza gmina. Ubiegają się także o środki, dzięki którym samorząd osiągnie całkowitą samowystarczalność w kwestii energii elektrycznej w budynkach publicznych.

Założenie jest następujące – spółdzielnia energetyczna zarządza mieszkaniami w budynkach komunalnych w imieniu samorządu w związku z tym liczniki w tych mieszkaniach należą do spółdzielni, a ludzie dzięki temu mogą mieć swoją darmową energię elektryczną. Według prezesa okres zwrotu inwestycji bez dofinansowania wyniesie siedem lat, choć przy wsparciu zewnętrznym może się skrócić nawet do dwóch. Natomiast ze względu na cel, którym jest jak najtańsza energia dla mieszkańców budynków komunalnych, co jest wpisane w  podstawową działalność socjalną spółdzielni, zapewne potrwa to trochę dłużej.

Więcej polskich przykładów funkcjonowania spółdzielni energetycznych oraz korzyści jakie przynoszą one swoim członkom i społecznościom lokalnym prezentujemy w publikacji Elektryzujące wspólnoty. 

MÓJ PRĄD 6.0. – program dofinansowania mikroinstalacji fotowoltaicznych dla prosumentów indywidualnych 

O wsparcie mogą się starać prosumenci, którzy ponieśli wydatki na swoje instalacje fotowoltaiczne po 1 stycznia 2021 r. Warunkiem dofinansowania jest rozliczanie się prosumenta w systemie net-billing.

Dofinansowanie do mikroinstalacji fotowoltaicznych w przypadku inwestycji także w magazyn energii lub/i magazyn ciepła wynosi do 7 tys. zł, a bez niego – 6 tys. zł. Do magazynu energii cieplnej o minimalnej pojemności 20 dm3 prosumenci mogą uzyskać do 5 tys. zł dofinasowania, a do magazynu energii elektrycznej o minimalnej pojemności 2 kWh – do 16 tys. zł.

Aby uzyskać dofinansowanie do instalacji PV zgłoszonych do przyłączenia do sieci elektroenergetycznej od 1 sierpnia 2024 r. konieczna jest inwestycja w magazyn energii elektrycznej lub/i magazyn ciepła. Moc takiej instalacji fotowoltaicznej może wynieść od 2 kW do 20 kW.

Nabór wniosków prowadzony jest od 2 września do 20 grudnia 2024 r. lub do wyczerpania środków.

Budżet szóstej edycji programu Mój Prąd wynosi 1,25 mld zł i pochodzi z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko (FEnIKS) 2021-2027.

Więcej informacji na stronie: https://mojprad.gov.pl/

GRANT OZE – wsparcie dla właścicieli i zarządców budynków wielorodzinnych

Grant OZE przysługuje inwestorowi realizującemu przedsięwzięcie polegające na zakupie, montażu, budowie lub modernizacji instalacji odnawialnego źródła energii – wynosi 50 proc. kosztów netto tego przedsięwzięcia. O grant OZE może ubiegać się inwestor, który jest właścicielem lub zarządcą budynku wielorodzinnego.

Grant OZE przysługuje, jeśli przedmiotem przedsięwzięcia jest:

• zakup, montaż lub budowa nowej instalacji odnawialnego źródła energii lub
• modernizacja instalacji odnawialnego źródła energii, w wyniku której zainstalowana moc instalacji wzrośnie o co najmniej 25 proc.

instalacja odnawialnego źródła energii, której dotyczy przedsięwzięcie OZE będzie wytwarzała energię na potrzeby budynku będącego przedmiotem przedsięwzięcia i nie zostało rozpoczęte. 

Wniosek o przyznanie grantu OZE można składać w BGK do 30 czerwca 2026 r.

Grant OZE finansowany jest z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odpowrności. 

Więcej informacji na stronie: https://www.bgk.pl/podmioty-rynku-mieszkaniowego/efektywnosc-energetyczna-i-oze/grant-oze/

Ponadto fundusze na budowę instalacji odnawialnych źródeł energii można także pozyskać w ramach programów wspierających termomodernizację budynków. 

CZYSTE POWIETRZE 

PREMIA TERMOMODERNINZACYJNA

O dofinansowanie projektu w ramach premii termomodernizacyjnej, mogą ubiegać się  właściciele lub zarządcy:

• budynków mieszkalnych
• budynków zbiorowego zamieszkania
• budynków użyteczności publicznej stanowiących własność jednostek samorządu terytorialnego służących do wykonywania przez nie zadań publicznych

Premia termomodernizacyjna przysługuje inwestorowi z tytułu realizacji przedsięwzięcia termomodernizacyjnego i stanowi spłatę kredytu zaciągniętego przez inwestora (wsparcie nie dotyczy inwestorów realizujących przedsięwzięcie termomodernizacyjne wyłącznie z własnych środków).

Wysokość premii termomodernizacyjnej wynosi:

• 26 proc. kosztów przedsięwzięcia termomodernizacyjnego
• 31 proc. łącznych kosztów przedsięwzięcia termomodernizacyjnego wraz z przedsięwzięciem OZE polegającym na zakupie, montażu, budowie albo modernizacji instalacji odnawialnego źródła energii (koszty instalacji OZE muszą stanowić przynajmniej 10 proc. łącznych kosztów termomodernizacji i instalacji OZE)
• dodatkowe wsparcie w wysokości 50 proc. kosztów wzmocnienia budynku wielkopłytowego – przy realizacji termomodernizacji budynków z tzw. „wielkiej płyty” wraz z ich wzmocnieniem
• Wysokość premii termomodernizacyjnej może zostać zwiększona z tytułu grantu termomodernizacyjnego – dodatkowego wsparcia w wysokości 10 proc. kosztów netto inwestycji przy głębokiej i kompleksowej termomodernizacji budynku wielorodzinnego.

4. TERMOMODERNIZACJA BUDYNKÓW WIELORODZINNYCH – dofinansowanie do inwestycji w budownictwie wielorodzinnym 

Pierwszy nabór wniosków planowany jest na pierwszy kwartał 2023. Dofinansowanie będzie obejmować inwestycje w TERMOMODERNIZACJĘ I INSTALACJE OZE w budynkach wielorodzinnych.  O wsparcie będą mogli ubiegać się właściciele i zarządcy budynków mieszkalnych, czyli np. wspólnoty mieszkaniowe, spółdzielnie mieszkaniowe, gminy, towarzystwa budownictwa społecznego, osoby fizyczne, zakłady pracy, związki wyznaniowe. Nabór wniosków do BGK będzie ciągły. 

Program będzie finansowany ze środków Krajowego Planu Odbudowy.

Dowiedz się więcej: https://www.gov.pl/web/rozwoj-technologia/termomodernizacja-budynkow-wielorodzinnych

. PREMIA TERMOMODERNIZACYJNA

O dofinansowanie mogą ubiegać się mogą się ubiegać właściciele lub zarządcy: budynków mieszkalnych, budynków zbiorowego zamieszkania (np. akademiki, internaty, schroniska), budynków użyteczności publicznej, lokalnych sieci ciepłowniczych i lokalnych źródeł ciepła. Premia przysługuje inwestorowi z tytułu realizacji przedsięwzięcia termomodernizacyjnego i stanowi spłatę kredytu zaciągniętego przez inwestora. Kwota kredytu stanowi CO NAJMNIEJ 50 PROC. KOSZTÓW przedsięwzięcia termomodernizacyjnego i wynosi nie mniej niż wysokość premii (26% dla “zwykłej” termomodernizacji, 31% gdy termomodernizacji towarzyszy instalacja OZE, dodatkowe 50% jeśli w grę wchodzi wzmocnienie konstrukcji budynku z wielkiej płyty). Premii może towarzyszyć dodatkowy grant o wartości 10% inwestycji – w przypadku głębokiej i kompleksowej modernizacji w budynkach wielorodzinnych.

Program będzie finansowany ze środków Krajowego Planu Odbudowy.

Dowiedz się więcej: https://www.bgk.pl/podmioty-rynku-mieszkaniowego/modernizacja-i-rewitalizacja/premia-termomodernizacyjna-z-opcja-grantu-termomodernizacyjnego/

Lista programów rządowych, dedykowanych spółdzielniom energetycznym, finansowanych z funduszy unijnych.

1. “Energia dla Wsi” – program dofinansowania inwestycji w odnawialne źródła energii na terenach gmin wiejskich i wiejsko-miejskich.

 Beneficjentami programu mogą być rolnicy oraz istniejące spółdzielnie energetyczne lub jej członkowie, a także dopiero powstające spółdzielnie energetyczne. W ramach programu można uzyskać wsparcie na realizację inwestycji polegającej na budowie instalacji do pozyskania energii ze źródeł odnawialnych. Wsparcie udzielane będzie inwestycjom w biogazownie lub elektrownie wodne w formie dotacji (do 45% kosztów kwalifikowanych projektu, ale nie więcej niż 20 mln) lub pożyczek (do 100% kosztów kwalifikowanych, jednak nie więcej niż 25 mln). Wsparcie Inwestycji w fotowoltaikę lub turbiny wiatrowe będzie możliwe jedynie w formie pożyczek (także do 100% kosztów kwalifikowanych, jednak nie więcej niż 25 mln). Bez względu na wybraną technologię pozyskiwania energii, w ramach tego samego projektu można dodatkowo pozyskać dofinansowanie na zintegrowany z instalacją magazyn energii. Wsparcie na magazyn energii udzielane jest w formie dotacji, o ile jego procentowy udział w kosztach kwalifikowalnych projektu nie przekracza 20%. Jeśli jest on wyższy wtedy wsparcie udzielane jest w formie pożyczki, jednak udział kosztów magazynu energii w kosztach kwalifikowalnych projektu nie może przekroczyć 50%. Nie jest możliwe uzyskanie wsparcia wyłącznie na magazyn energii.   

Program jest finansowany z Funduszu Modernizacyjnego w latach 2022-2030, budżet programu wynosi do 1 000 000 tys. zł. Pierwszy nabór wniosków rozpoczął się 25.01.2023 i potrwa do 25.12.2023 r. Kolejne nabory będą prowadzone do wyczerpania środków programu. 

Dowiedz się wiecej: https://www.gov.pl/web/nfosigw/nabor-wnioskow-2023-energia-dla-wsi

• Krajowy Plan Odbudowy i Zwiększania Odporności – program dofinansowania instalacji odnawialnych źródeł energii realizowanych przez społeczności energetyczne

Beneficjentami programu mogą być klastry energii, spółdzielnie energetyczne oraz jednostki samorządu terytorialnego (JST) oraz ich związki, które nie są członkami istniejących klastrów energii, spółdzielni energetycznych lub innych społeczności energetycznych. W ramach programu można pozyskać wsparcie na działania przedinwestycyjne polegające na opracowaniu optymalnej formuły prawno organizacyjnej i modelu biznesowego na potrzeby uruchomienia lub rozwoju społeczności energetycznej oraz przygotowanie niezbędnych analiz i dokumentacji pod kątem przygotowania inwestycji. Maksymalny poziom dofinansowania w zakresie wsparcie przedinwestycyjnego wynosi ok. 1,5 mln zł na jeden klaster energii; ok. 400 tys. zł na jedną spółdzielnię energetyczną, ok. 1,5 mln zł na jedno przedsięwzięcie zgłoszone przez JST. W ramach programu zaplanowano wsparcie 139 społeczności energetycznych, spośród których 10 społeczności otrzyma wsparcie na konkretne demonstracyjne inwestycje i modele biznesowe, możliwe do szerszego zastosowania przez społeczności energetyczne. Jedna społeczność energetyczna może otrzymać wsparcie wynoszące nawet 27 mln zł. 

Program jest finansowany z NextGenerationEU.
Pula środków do wykorzystania w ramach wsparcia przedinwestycyjnego wynosi 186 853 568 zł. Planowany termin rozstrzygnięcia naboru to 31.12.2023 r.
Pula środków do wykorzystania w ramach wsparcia inwestycyjnego wynosi 241 206 896 zł. Planowany termin rozstrzygnięcia naboru to II. półrocze 2024 r. 

Dowiedz się więcej: 

wsparcie przedinwestycyjne:
https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/nabory/b222-instalacje-oze-realizowane-przez-spolecznosci-energetyczne/

wsparcie inwestycyjne:
https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/nabory/b222-instalacje-oze-realizowane-przez-spolecznosci-energetyczne-1/ 

1. Fundusze europejskie – perspektywa finansowa na lata 2021-2027 – priorytet 2: Fundusze europejskie na rzecz środowiska , cel szczegółowy 2 – wspieranie energii odnawialnej zgodnie zgodnie z dyrektywą UE 2018/2001 w sprawie energii odnawialnej

Spółdzielnie i społeczności energetycznych będą mogły ubiegać się o wsparcie z  Europejskiego Funduszu Spójności (EFS) i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR). Obecnie trwają prace przygotowawcze do ogłoszenia konkretnych konkursów. 

Dowiedz się więcej: 

• Program krajowy “Fundusze Europejskie na Infrastrwukturę, Klimat i Środowisko 2021-2027”
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Dolnego Śląska 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Kujaw i Pomorza 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Lubelskiego 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Lubuskiego 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Łódzkiego 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Małopolski 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Opolskiego 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Podkarpacia 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Podlaskiego 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Pomorza 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Świętokrzyskiego 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Warmii i Mazur 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Wielkopolski 2021-2027
• Program regionalny Fundusze Europejskie dla Pomorza Zachodniego 2021-2027

• Fundusz Sprawiedliwej Transformacji 

Dodatkowo na terenach regionów, które podjęły decyzję o zaprzestaniu wydobycia węgla, do dyspozycji obywateli będą dodatkowe środki z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji. W Polsce tymi regionami są: Wielkopolska Wschodnia, Górny Śląsk, Małopolska Zachodnia, region Bełchatowa oraz region wałbrzyski.

Gdzie znajdziesz więcej informacji?