Transformacja energetyczna z unijnym wsparciem – kluczowa rola Funduszu Modernizacyjnego

Fundusz Modernizacyjny to jeden z kluczowych mechanizmów finansowych UE wspierających transformację energetyczną w Polsce. Dzięki niemu kraj może liczyć na miliardy euro na modernizację energetyki, rozwój OZE i poprawę efektywności energetycznej. Choć większość środków trafia na zielone inwestycje, nie brakuje kontrowersji – część funduszy przeznaczono na spalarnie odpadów, co budzi sprzeciw wobec unijnych celów klimatycznych.

Unijny mechanizm wspierający zieloną transformację w Polsce

Unijne wsparcie finansowe dla państw członkowskich nie skupią się wyłącznie na Funduszach Europejskich w ramach polityki spójności. W UE funkcjonują również inne instrumenty finansowe, które odgrywają istotną rolę w realizacji ambitnych celów klimatycznych. Jednym z najważniejszych narzędzi w tym obszarze jest Fundusz Modernizacyjny – mechanizm wspierający inwestycje w sektorze energetycznym, mające na celu redukcję emisji i zwiększenie udziału odnawialnych źródeł energii. Polska jest największym beneficjentem tego funduszu – otrzymuje aż 34,2% całkowitej puli środków przeznaczonych na jego cele. Szacunki z 2022 roku wskazywały, że łączna wartość wsparcia, jakie może zostać przyznane Polsce w ramach Funduszu Modernizacyjnego, wynosi nawet 50 miliardów złotych. 

Fundusz Modernizacyjny powstał z myślą o wspieraniu krajów UE w unowocześnianiu sektora energetycznego oraz poprawie efektywności energetycznej. Jego działania obejmują lata 2021–2030, a środki przeznaczone na ten cel pochodzą ze sprzedaży 4,5% ogólnej puli uprawnień do emisji CO₂ w ramach unijnego systemu handlu emisjami (EU ETS). Sprzedaż tych uprawnień odbywa się co pół roku, a za ich dystrybucję odpowiada Europejski Bank Inwestycyjny (EBI).

Kto korzysta z Funduszu Modernizacyjnego?

Środki z Funduszu Modernizacyjnego trafiają do szerokiego grona odbiorców. Wśród beneficjentów znajdują się przede wszystkim spółki Skarbu Państwa działające w sektorze energetycznym, ale także przedsiębiorstwa prywatne, jednostki samorządu terytorialnego oraz społeczności energetyczne. Dzięki programom takim jak Moje Ciepło czy Czyste Powietrze, dostęp do wsparcia uzyskały również osoby fizyczne, które mogą przeznaczyć środki m.in. na ekologiczne źródła ogrzewania czy termomodernizację domów.

Pomimo szerokiego katalogu odbiorców, wśród uprawnionych do ubiegania się o finansowanie brakuje organizacji pozarządowych. Do tej pory NGO-sy nie miały możliwości skorzystania z Funduszu w ramach żadnego dostępnego programu, co oznacza istotną lukę w systemie wspierania oddolnych działań na rzecz transformacji energetycznej.

Na co trafiają środki z Funduszu Modernizacyjnego?

Do lipca 2025 roku ogłoszono łącznie 24 programy priorytetowe, które są głównym narzędziem realizacji celów Funduszu Modernizacyjnego. Fundusz skupia się na wsparciu inwestycji kluczowych dla transformacji energetycznej, finansując przede wszystkim projekty związane z produkcją i wykorzystaniem energii z odnawialnych źródeł, w tym zielonego wodoru, oraz poprawą efektywności energetycznej budynków. Środki przeznaczane są także na budowę magazynów energii oraz modernizację i rozbudowę sieci elektroenergetycznych, ciepłowniczych i przesyłowych.

Jednym z deklarowanych celów Funduszu jest również wsparcie sprawiedliwej transformacji regionów węglowych. Jednak do tej pory nie doczekał się on realizacji w ramach żadnego z priorytetowych programów,

13 czerwca 2025 roku Komisja Europejska zatwierdziła trzy kolejne programy, które poszerzają katalog dostępnych form wsparcia:

1. Czyste Powietrze – najpopularniejszy program kierowany do gospodarstw domowych, wspierający termomodernizację budynków oraz wymianę nieefektywnych źródeł ciepła, tzw. „kopciuchów”. Budżet:  1,3 mld euro.
   
2. Wysokosprawna kogeneracja z biogazu – program wspierający produkcję energii elektrycznej i ciepła z biogazu pochodzącego m.in. z biomasy i odpadów komunalnych. Budżet: 12 mln euro.
   
3. Kogeneracja dla Energetyki i Przemysłu (część 2) – skierowany do sektorów objętych transformacją energetyczną, ma wspierać rozwój technologii kogeneracyjnych w przedsiębiorstwach przemysłowych i energetycznych. Budżet: 20 mln euro.
   

Inwestycje budzące wątpliwości

Choć Fundusz Modernizacyjny jest jednym kluczowych instrumentów pomagających Polsce w przejściu transformacji energetycznej, nie obywa się w nim bez kontrowersyjnych inwestycji. Spora część środków – ponad 2 mld zł – miała zostać przeznaczona na budowę nowych lub modernizację istniejących spalarni śmieci, które emitują znaczne ilości dwutlenku węgla, przyczyniając się do pogłębiania kryzysu klimatycznego. Co więcej, ich rozwój stoi w sprzeczności z unijną strategią gospodarki o obiegu zamkniętym, która zakłada przede wszystkim redukcję ilości odpadów, ich ponowne wykorzystanie i recykling – nie zaś ich spalanie.

Aktualnie otwartych jest 14 naborów i 1 zaplanowany. Pełna lista jest dostępna na oficjalnej stronie Funduszu.