Edukacja klimatyczna – fundament zielonej transformacji. Jak Fundusze Europejskie wspierały ją do tej pory i jak mogą wzmocnić ją w nowym budżecie UE

Edukacja ekologiczna – a coraz częściej edukacja klimatyczna – to ważny filar zielonej transformacji. Od wiedzy, kompetencji i wyobraźni kolejnych pokoleń zależeć będzie, czy uda się osiągnąć ambitne cele klimatyczne i środowiskowe Unii Europejskiej. Dlatego znaczenie finansowania z Funduszy Europejskich w tym obszarze trudno przecenić. To właśnie środki unijne, zarówno w obecnej perspektywie, jak i w poprzednich latach, umożliwiły powstawanie nowoczesnych pracowni szkolnych, programów edukacyjnych, projektów terenowych czy miejskich ekosystemów edukacyjnych.

Jak podkreślają organizacje pozarządowe – UE w swoich ramach finansowych po 2028 powinna postawić na edukację jeszcze mocniej. Kryzys klimatyczny, utrata bioróżnorodności oraz rosnące znaczenie zielonych kompetencji na rynku pracy wymagają bardziej systemowego podejścia.

Edukacja klimatyczna – nowy język i nowe potrzeby

Jak zauważa dr Magdalena Ochwat z Uniwersytetu Śląskiego, w naszym podcaście W Zielonej Sieci, edukacja ekologiczna sprzed lat – oparta głównie na zagadnieniach związanych bezpośrednio z biologią i ochroną środowiska – nie odpowiada skali współczesnych wyzwań. Dziś, obok przyswajania klasycznej wiedzy o przyrodzie, powinniśmy mówić również o:

kompetencjach klimatycznych,
zielonych zawodach i zielonym rynku pracy,
edukacji osadzonej w lokalnym kontekście,
pracy na emocjach i sprawczości uczniów,
łączeniu wiedzy przyrodniczej z humanistyczną i społeczną.

Taka edukacja musi być holistyczna, czyli całościowa, obecna na wszystkich przedmiotach – od biologii i geografii, po historię, język polski, a nawet WF czy etykę. To podejście już dziś testują niektóre miasta, jak Katowice, które wprowadziły pilotażowy program edukacji klimatycznej obejmujący całą klasę siódmą – od kryzysu klimatycznego po transformację energetyczną. Dzięki środkom unijnym powstały przewodniki metodyczne i kompleksowe scenariusze zajęć.

Fundusz Europejskie, oprócz finansowania zielono-błękitnej infrastruktury pozwoliły zbudować m.in. nowoczesne, multimedialne pracownie STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics – Nauka, Technologia, Inżynieria, Matematyka).

Co udało się osiągnąć dzięki Funduszom Europejskim?

Nowoczesna infrastruktura edukacyjna

Fundusze Europejskie od lat umożliwiają:

powstawanie pracowni przyrodniczych, nowoczesnych przestrzeni edukacyjnych STEM i laboratoriów szkolnych,
rozwój błękitno-zielonych instalacji edukacyjnych – ogrodów deszczowych, zielonych dachów, łąk kwietnych,
tworzenie ścieżek dydaktycznych, stacji meteorologicznych czy demonstrcyjnych projektów ekologicznych,
realizację projektów terenowych i warsztatowych dla szkół i społeczności lokalnych.

Bez środków z programów takich jak Fundusze Europejskie dla Śląskiego FEnIKS (Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko), nie powstałyby przedsięwzięcia takie jak „Śląski Klimat” w Siemianowicach czy ogólnopolskie projekty edukacji ekologicznej w Słupsku czy Gdańsku.

To właśnie unijne środki pozwalają na edukację opartą na doświadczeniu, obserwacji i działaniu – w duchu „sprawczości”, która, jak podkreśla dr Ochwat, jest kluczowa w czasach kryzysu klimatycznego.

Edukacja klimatyczna jako element sprawiedliwej transformacji

W regionach górniczych, takich jak Śląsk czy Wielkopolska Wschodnia, projekty edukacyjne finansowane z UE odgrywają również rolę łączenia transformacji z lokalną tożsamością. To edukacja oswaja zmiany na rynku pracy, buduje nadzieję i motywuje do zdobywania zielonych kompetencji – od pracy w energetyce odnawialnej po zawody miejskie związane z adaptacją klimatyczną.

Analizy PZS podkreślają, że edukacja ekologiczna i zielone umiejętności powinny stanowić jeden z kluczowych priorytetów obecnych i przyszłych funduszy regionalnych, zwłaszcza w regionach objętych transformacją. [tutaj coś podlinkuję jeszcze pewnie]

Czego brakuje? Wnioski z analiz organizacji pozarządowych

W opinii kilkudziesięciu polskich organizacji pozarządowych, zgłoszonej w ramach konsultacji nad Wieloletnimi Ramami Finansowymi UE 2028–2034, edukacja ekologiczna i klimatyczna powinna zostać znacząco wzmocniona i usystematyzowana w unijnym budżecie. Organizacje zgłosiły kilka kluczowych postulatów:

Silniejsze wsparcie zielonych umiejętności

Organizacje podkreślają konieczność wprowadzenia wyraźnych zapisów o finansowaniu zielonych kompetencji – zarówno twardych (technologicznych), jak i miękkich (społecznych, komunikacyjnych). Edukacja klimatyczna powinna być traktowana jako horyzontalny element wszystkich programów europejskich.

Walka z dezinformacją klimatyczną

Środki z Funduszy Europejskich powinny wspierać edukację także w wymiarze informacyjno-komunikacyjnym – budowania odporności na dezinformację, wzmacniania społeczeństwa obywatelskiego oraz jakości debaty publicznej wokół transformacji energetycznej

Utrzymanie programów wspierających edukację środowiskową

NGO alarmują, że likwidacja lub marginalizacja programu LIFE (a na to się zanosi w przyszłej perspektywie budżetowej Unii) poważnie osłabiłaby finansowanie edukacji ekologicznej oraz projektów terenowych, które stanowią fundament lokalnej edukacji przyrodniczej – od łąk kwietnych po renaturyzację ekosystemów

Co powinno się znaleźć w nowym budżecie Unii po 2028 roku?

Edukacja klimatyczna powinna stać się jednym z priorytetów przyszłych budżetów unijnych. Najważniejsze rekomendacje organizacji pozarządowych obejmują:

1. Dużo silniejsze, dedykowane finansowanie edukacji ekologicznej

Edukacja powinna mieć osobny priorytet lub stały komponent w Krajowych i Regionalnych Planach Partnerstwa – tak, by rozwijać infrastrukturę, kompetencje nauczycieli i programy edukacyjne.

2. Obowiązkowy komponent edukacyjny w projektach środowiskowych

Każde działanie z zakresu OZE, retencji czy adaptacji powinno zawierać element edukacyjny – od warsztatów po projekty demonstracyjne.

3. Stabilne finansowanie zielonych umiejętności

Zielone kompetencje muszą być wspierane w każdym funduszu, w każdym programie – od polityki spójności po Erasmus+ i AgoraEU. To warunek konkurencyjności gospodarki europejskiej.

Dlaczego to takie ważne?

Unia Europejska stawia przed państwami ambitne cele: ograniczenie emisji, odbudowa zasobów przyrodniczych, zakaz finansowania paliw kopalnych, rozwój energetyki obywatelskiej. Ale tych celów nie da się zrealizować bez ludzi, którzy:

rozumieją naturę kryzysu klimatycznego,
potrafią krytycznie analizować informacje,
potrafią współpracować interdyscyplinarnie,
wierzą w sprawczość i sens zmian,
posiadają kompetencje dla zielonego rynku pracy.

To dlatego edukacja – od przedszkoli po szkoły średnie i edukację dorosłych – staje się jednym z najważniejszych elementów europejskiej polityki klimatycznej.

Edukacja klimatyczna jako inwestycja w przyszłość

W cytowanym już wywiadzie z dr Ochwat pada zdanie, które doskonale oddaje istotę całej debaty:
„Dobra transformacja zaczyna się w szkole.”

Jeśli chcemy, by Polska i Europa mogły bezpiecznie przejść przez zieloną transformację, musimy zadbać o fundamenty – o wiedzę, wyobraźnię i zaangażowanie społeczeństwa. A to oznacza inwestycje w edukację klimatyczną.

Fundusze Europejskie już dziś odgrywają w tym procesie rolę nie do przecenienia. W kolejnych latach mogą tę rolę wzmocnić, ustabilizować i poszerzyć – czyniąc z edukacji klimatycznej jeden z głównych motorów rozwoju Europy.