Zasada partnerstwa – fundament skutecznych Funduszy Europejskich i demokratycznego zarządzania budżetem UE

Zasada partnerstwa od lat pozostaje jednym z najważniejszych, choć czasem niedostatecznie docenianych elementów unijnej polityki inwestycyjnej. Tymczasem to właśnie partnerstwo jest kluczem do tego, aby środki unijne – w tym te na transformację energetyczną, ochronę klimatu czy sprawiedliwą transformację – były wykorzystywane efektywnie, demokratycznie i zgodnie z potrzebami społeczeństwa.

Zasada partnerstwa polega na włączaniu organizacji społecznych, partnerów społeczno-gospodarczych, środowiska akademickiego oraz innych podmiotów spoza administracji w proces tworzenia i realizacji polityk publicznych. Niestety w praktyce, jej stosowanie w wielu krajach UE, wciąż jest fragmentaryczne, niespójne i zależne od dobrej woli instytucji zarządzających. Dlatego Polska Zielona Sieć wraz z licznymi organizacjami pozarządowymi zdecydowanie podkreśla konieczność wzmocnienia zasady partnerstwa w przyszłej perspektywie finansowej Unii Europejskiej. Polski model partnerstwa, choć wymaga kilku poprawek, może tutaj służyć jak dobra praktyka dla wielu pozostałych państw wspólnoty.

Dlaczego zasada partnerstwa jest kluczowa dla zielonych Funduszy Europejskich?

Wyzwania klimatyczne i środowiskowe stojące przed Europą wymagają ogromnych zmian – zarówno społecznych, jak i technologicznych. Polityki klimatyczne nie mogą być narzucane z góry. Potrzebują zakorzenienia w lokalnych realiach i legitymacji społecznej.

Zasada partnerstwa gwarantuje, że:
1. Decyzje odzwierciedlają realne potrzeby społeczności.
Organizacje lokalne widzą problemy i potrzeby, których często nie dostrzegają władze lokalne i krajowe.

2. Projekty są efektywniejsze i bardziej innowacyjne.
Włączenie ekspertów, organizacji ekologicznych i środowiska akademickiego pozwala uniknąć błędów i zwiększa jakość działań.

3. Wydatkowanie środków jest bardziej transparentne.
Stały udział partnerów zmniejsza ryzyko nadużyć, faworyzowania i polityzacji funduszy.

4. Wzmocnione są działania proklimatyczne i prospołeczne.
To organizacje obywatelskie od lat tworzą innowacje klimatyczne, promują energetykę obywatelską czy sprawiedliwą transformację – dlatego ich udział jest niezbędny.

To właśnie z tych powodów Polska Zielona Sieć od lat monitoruje przestrzeganie zasady partnerstwa oraz apeluje o jej systemowe wzmocnienie.

Pozytywne zmiany, ale tylko w części systemu

Krajowe i Regionalne Plany Partnerstwa (KRPP) to nowy model finansowania inwestycji Unii Europejskiej na lata 2028-2034, który zastępuje obecne programy operacyjne. Plany te mają być dostosowane do lokalnych potrzeb i tworzone we współpracy z Komisją Europejską, państwami członkowskimi, samorządami, społeczeństwem obywatelskim i innymi zainteresowanymi stronami. Propozycje dotyczące zasady partnerstwa w KRPP uwzględniają część istotnych rekomendacji ECoPP (Europejska Platforma Praktyki Partnerstwa, której Polska Zielona Sieć jest członkiem) i organizacji pozarządowych i ustanawiają mocniejszą bazę prawną partnerstwa, niż w obecnej perspektywie 2021-2027:

• rozszerzono definicję partnerów, dodając m.in. organizacje młodzieżowe, zajmujące się prawami podstawowymi czy równością płci,
  
• wprowadzono doroczne konsultacje Komisji Europejskiej z partnerami,
  
• po raz pierwszy ramy partnerstwa obejmą politykę spójności i Wspólną Politykę Rolną (WPR).
  

To krok naprzód – ale niewystarczający. Wciąż brakuje jasnych zapisów gwarantujących finansowanie budowania zdolności partnerów (capacity building), co jest warunkiem ich realnego udziału. Proponowany art. 50 lit. h wymaga doprecyzowania zgodnie z rekomendacjami ECoPP.

Partnerstwa brakuje w kluczowych programach

Fundusze Europejskie powinny też angażować obywateli i organizacje społeczne w osiąganie celów polityki spójności i WPR. Niestety w wielu ważnych filarach projektu unijnego budżetu zasada partnerstwa praktycznie nie występuje.

Europejski Fundusz Konkurencyjności (EFK)
Choć ma powstać Rada Interesariuszy, nie zapisano wprost obowiązku udziału partnerów w rozumieniu kodeksu partnerstwa. Niesatysfakcjonująco wygląda też skład Komitetu Inwestycyjnego – kluczowego ciała monitorującego – z którego partnerów całkowicie wyłączono.

AgoraEU (następca Citizens, Equality, Rights and Values – CERV)
Choć program ma wspierać rozwój organizacji społecznych i podwaja pierwotną alokację CERV, jego system wdrażania ogranicza udział partnerów jedynie do konsultacji, a nie współdecydowania.

Global Europe
Program uwzględnia partnerów tylko „gdy jest to zasadne”, co pozostawia Komisji szeroką uznaniowość, a z procesu eliminuje mechanizmy systemowe i przejrzyste.

W rezultacie w dużej części budżetu UE – także tej dotyczącej transformacji energetycznej, klimatycznej czy społecznej – brakuje partnerskiego podejścia, które jest fundamentem zarówno dobrego zarządzania, jak i legitymizacji wspólnych inwestycji.

Dlaczego organizacje społeczne postulują zmianę?

Polska Zielona Sieć oraz inne organizacje obywatelskie wskazują jednoznacznie: należy rozszerzyć zalecenia Europejskiej Platformy Praktyki Partnerstwa na cały budżet UE, zarówno w programach wdrażanych w zarządzaniu dzielonym, jak i bezpośrednim.

Postulaty obejmują:

• wpisanie zasady partnerstwa jako zasady horyzontalnej w rozporządzeniu dot. monitorowania budżetu UE (COM(2025) 545 final),
  
• pełne wdrożenie zaleceń Europejskiej Platformy Praktyki Partnerstwa (ECoPP),
  
• zapewnienie środków finansowych na zwiększanie zdolności partnerów, tak aby ich wpływ oraz działania były realne (określony procent budżetu UE),
  
• wprowadzenie partnerstwa do programów, w których dziś go brakuje, takich jak EFK, AgoraEU czy Global Europe,
  
• zagwarantowanie udziału partnerów w komitetach inwestycyjnych, monitorujących i sterujących,
  
• wzmocnienie roli oraz kompetencji komitetów monitorujących w pilnowaniu zasad horyzontalnych, w tym praworządności i praw podstawowych.
  

Partnerstwo jako warunek uczciwego i skutecznego wydatkowania pieniędzy publicznych

Transformacja klimatyczna i społeczna wymaga ogromnych inwestycji, ale też ogromnej mądrości w ich planowaniu. Dobrze zaprojektowane mechanizmy partnerstwa zwiększają jakość decyzji, poprawiają przejrzystość i angażują obywateli. To nie dodatkowy obowiązek – to narzędzie, które wzmacnia demokrację i efektywność wydawania publicznych pieniędzy.

W interesie całej Unii – i w interesie Polski – leży stworzenie systemu, w którym społeczeństwo obywatelskie nie jest „zapraszane” do procesu, lecz stanowi jego stały element. W którym eksperci, organizacje społeczne, inicjatywy obywatelskie i partnerzy społeczno-gospodarczy współtworzą polityki, zamiast tylko opiniować gotowe dokumenty.