Wielkopolska Wschodnia na zielonym kursie: jak fundusze unijne napędzają energetyczną rewolucję regionu
Wielkopolska Wschodnia przechodzi największą zmianę gospodarczą od dekad. Koniec wydobycia węgla brunatnego to nie tylko wyzwanie – to przede wszystkim szansa na budowę zupełnie nowej gospodarki. Region ma już dostęp do znaczących środków z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji.
Fundusze Europejskie dla Wielkopolski 2021-2027 i rola Funduszu Sprawiedliwej Transformacji
Doświadczenia przy tworzeniu Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji oraz wdrażania Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST) dały regionowi unikatową wiedzę i narzędzia. Dzięki nim możliwe jest lepsze planowanie inwestycji, korekty kierunków działania i zwiększanie efektywności wykorzystania funduszy unijnych.
FST realizowany jest jako priorytet Programu Fundusze Europejskie dla Wielkopolski 2021–2027 (FEW). Środki na sprawiedliwą transformację Wielkopolski Wschodniej to 569 mln euro, z czego 415 mln euro pochodzi z FST (398,2 mln euro na działania i 16,6 mln euro na pomoc techniczną), a reszta ze środków krajowych (współfinansowanie przez przedsiębiorstwa). FST stanowi ok. 19% całej alokacji pomocy publicznej UE dla regionu (Wielkopolski), co czyni go kluczowym instrumentem transformacji subregionu Wielkopolski Wschodniej.
Jak wynika z raportu Instytutu Energetyki Odnawialnej przygotowanego dla Polskiej Zielonej Sieci, dotychczasowe wykorzystanie Funduszu Sprawiedliwej Transformacji w znacznym stopniu wsparło rozwój energetyki prosumenckiej, zwłaszcza fotowoltaiki, co wpisuje się w ogólne trendy transformacji, a jednocześnie wskazuje potencjał do dalszego uzupełniania tego kierunku o technologie o wyższej wartości dodanej, takie jak biogazownie, większa niż dotychczas liczba kolektorów słonecznych czy magazyny ciepła.
O dużym sukcesie FST możemy mówić w przypadku 26 gminnych projektów parasolowych oraz dla wyposażenia modernizowanych budynków publicznych w panele PV o mocy zgodnej z zapotrzebowaniem energetycznym tych budynków. W sumie zbudowano 8463 mikroinstalacji OZE, tym 5772 instalacji PV, 168 kolektorów słonecznych i 2483 pomp ciepła. Dodatkowo zainstalowano 3100 prosumenckich magazynów energii i wymieniono 1003 piece na mniej emisyjne źródła ciepła. To realny, mierzalny efekt – konkretne instalacje, które przyniosą redukcję 35 tys. ton CO₂ rocznie.
Łącznie w ramach FST powstanie ponad 70 MW nowych mocy PV. “Jeżeli kluczowym kierunkiem transformacji energetycznej Wielkopolski Wschodniej pozostaną inwestycje w fotowoltaikę – co odzwierciedlają dotychczasowe wyniki konkursów FST – warto rozważyć uzupełnienie Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji Wielkopolski Wschodniej o działania ukierunkowane na pozyskanie inwestorów zainteresowanych uruchomieniem lokalnej produkcji wybranych komponentów technologii PV.” – czytamy w raporcie “Transformacja Energetyczna Wielkopolski Wschodniej – postępy, wyzwania i rekomendacje”.
Wpisywałoby się to w ogólny trend budowania w Europie odporności, bezpieczeństwa i odzyskiwania konkurencyjności przemysłowej, utraconej w sektorze produkcji komponentów fotowoltaicznych na rzecz m.in. Chin. Nowe regulacje UE (Net Zero Industry Act) wspierają lokalną produkcję PV, kolektorów, magazynów energii i komponentów wiatrowych. Region Wielkopolski Wschodniej posiada dogodne tereny, infrastrukturę i wykwalifikowaną siłę roboczą po górnictwie. Czas żeby zaczął przyciągać projekty przemysłowe, w czym może pomóc właściwe wykorzystanie Funduszy Europejskich.
Życie po FST?
Niestety wiele wskazuje na to, że po 2027 r. FST może nie mieć kontynuacji w obecnej formie. Środki mogą zostać wcielone do większych programów, bez dedykacji dla regionów węglowych. O tym, że Polska powinna walczyć o utrzymanie Funduszu Sprawiedliwej Transformacji pisaliśmy wielokrotnie. Polska jest największą beneficjentką FST. Nasz kraj dostał z niego w sumie 3,85 mld euro, co stanowi 20 proc. całego funduszu.
Brak FST nie oznacza, że pieniądze na transformację energetyczną regionów odchodzących od węgla znikną. W Funduszach Europejskich wciąż będą inne instrumenty. Jednak utrzymanie tego dedykowanego, terytorialnego instrumentu wsparłoby odbudowę europejskiej konkurencyjności w wymiarze lokalnym i regionalnym.
Najważniejsze będą Krajowe i Regionalne Plany Partnerstwa, w których połączone zostaną dotychczasowe “duże” fundusze jak Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Fundusz Spójności czy Europejski Fundusz Społeczny. Ponadto, oczywistym kierunkiem jest Społeczny Fundusz Klimatyczny, który ma wesprzeć mieszkańców i lokalne społeczności w kosztach transformacji. To on będzie stanowił fundament działań modernizacyjnych w budynkach, w ciepłownictwie czy w walce z ubóstwem energetycznym. W transformację wpisuje się także Fundusz Modernizacyjny. To właśnie z tego źródła mogą pochodzić środki na modernizację ciepłownictwa systemowego, budowę magazynów ciepła czy rozwój wielkoskalowej energetyki zeroemisyjnej – działań, które w Wielkopolsce Wschodniej dopiero czekają na uruchomienie.
Tło oraz istotę powyższych działań ciekawie kreśli wspomniany już wyżej raport: “Transformacja Energetyczne Wielkopolski Wschodniej – elektroenergetyka, ciepłownictwo, finansowanie”.
Co robić? – wnioski z raportu
Wielkopolska Wschodnia ma wyjątkowo korzystne warunki do rozwoju OZE, dzięki dużym zasobom gruntów rolnych, niskiej gęstości zabudowy oraz znacznym obszarom poprzemysłowym i pogórniczym, które mogą zostać szybko i efektywnie zaadaptowane do nowych funkcji energetycznych.
Region dysponuje największym w Polsce potencjałem fotowoltaicznym, ocenianym przez Joint Research Centre (Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej) na nawet 31 GW mocy, w tym 3 GW na terenach pogórniczych – to potężny zasób, który może stać się podstawą taniej i lokalnej produkcji energii oraz przewagą konkurencyjną regionu.
Rozbudowana, odziedziczona po erze węgla brunatnego infrastruktura energetyczna (linie przesyłowe, stacje, połączenia) stanowi ogromny atut, pozwalający szybko przyłączać duże projekty OZE i rozwijać m.in. energetykę rozproszoną oraz obywatelską bez kosztownych i czasochłonnych modernizacji sieci.
Transformacja ciepłownictwa poprzez jego zieloną elektryfikację jest dla regionu zarówno wyzwaniem, jak i szansą – umożliwi redukcję emisji CO₂, zwiększy elastyczność systemu energetycznego opartego na OZE i ustabilizuje koszty dla odbiorców. Integracja sektorów energii elektrycznej oraz ciepłowniczego pozwoli pochłaniać nadwyżki energii i będzie przeciwdziałać zjawisku “curtailment”, czyli ograniczeniu pracy źródeł odnawialnych, pomimo ich gotowości do produkcji, z powodu czasowych nadwyżek energii w systemie.
Ciepłownie mogą stać się liderami transformacji, pełniąc funkcję elastycznych odbiorców energii oraz integrując z systemem lokalną energię odnawialną (własną oraz w ramach umów PPA), co jest korzystne ekonomicznie i technologicznie uzasadnione.
Rozwój odnawialnych źródeł energii i zielonego ciepła wymaga aktywnej roli gmin, w szczególności poprzez wyznaczanie obszarów przyspieszonego rozwoju OZE (OPRO) — zwłaszcza na terenach pogórniczych i przemysłowych, które najlepiej nadają się do lokalizacji elektrowni wiatrowych i dużych farm PV.
Przyspieszenie procesów planistycznych (plany ogólne, miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego) stanie się kluczowym elementem przyciągania inwestorów, efektywnego wykorzystania środków zewnętrznych i tworzenia nowych miejsc pracy w sektorach powiązanych z transformacją energetyczną.
Transformacja energetyczna tworzy nowe możliwości rozwoju lokalnych kompetencji, dlatego region powinien konsekwentnie wzmacniać edukację techniczną w szkołach średnich i uczelniach zawodowych, budując kadry dla branż takich jak OZE, energetyka, automatyka czy przemysł niskoemisyjny.
Doświadczenia zdobyte przy tworzeniu Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji Wielkopolski Wschodniej oraz wdrażaniu Funduszu Sprawiedliwej Transformacji stanowią solidną podstawę do dalszych korekt i udoskonaleń, dzięki czemu region może lepiej ukierunkowywać kolejne działania i zwiększać skuteczność wykorzystywania dostępnych instrumentów wsparcia.
Wciąż istnieje znaczący, niewykorzystany potencjał infrastrukturalny i przestrzenny, który może zostać przeznaczony pod nowoczesny przemysł i projekty energetyczne, szczególnie w kontekście planowanego Decarbonisation Accelerator Act.
Dalszy rozwój zielonej energii otwiera drogę do przyciągania inwestycji przemysłowych, dla których dostęp do taniej i czystej energii jest jednym z kluczowych czynników lokalizacyjnych – to duża szansa na tworzenie nowych sektorów gospodarki regionalnej.
Wykorzystanie środków FST oraz przyszłych instrumentów unijnych pozwoli na budowę trwałej przewagi konkurencyjnej regionu, przyspieszy dekarbonizację i wzmocni pozycję Wielkopolski Wschodniej jako lidera sprawiedliwej transformacji w Polsce i w Europie.
Transformacja energetyczna w regionie jest realną drogą do poprawy jakości życia mieszkańców, tworzenia nowych miejsc pracy oraz budowy nowoczesnego, zrównoważonego systemu gospodarczego opartego na lokalnych zasobach i innowacjach. Należy przy tym pamiętać, że transformacja sama z siebie nie jest cudowną machiną przemian. Dlatego należy zadbać o to, żeby była sprawiedliwa i nie zostawiała za burtą całych klas społecznych, pozbawionych owoców wzrostu. Zarządzający transformacją powinni pilnie wsłuchiwać się w głos mieszkańców regionu i działać w ich interesie.