Energetyka obywatelska – czas na zmianę priorytetów w unijnym budżecie
Energetyka obywatelska i rozproszona jest wielką nieobecną w propozycji budżetowej Komisji Europejskiej. To wielka szkoda, bo powinna być kluczowym elementem transformacji energetycznej, dekarbonizacji, budowania lokalnej odporności i bezpieczeństwa energetycznego. Ponadto Fundusze Europejskie skierowane na energetykę obywatelską to gwarancja, że pieniądze trafią do dobrych i skutecznych inicjatyw oddolnych. Pierwsze doświadczenia z Polski pokazują, że Fundusze Europejskie mogą być katalizatorem rozwoju energetyki obywatelskiej.
Energetyka obywatelska to sposób produkcji, zarządzania i konsumpcji energii, w którym kluczową rolę odgrywają społeczności lokalne, grupy obywateli, a czasem nawet pojedyncze osoby. To model, w którym energia powstaje na miejscu – blisko jej odbiorców – i jest przez nich współzarządzana. W praktyce energetyka obywatelska obejmuje inicjatywy takie jak spółdzielnie energetyczne, klastry energii, prosumenci indywidualni, czy obywatelskie społeczności energetyczne.
Dlaczego energetyka obywatelska i rozproszona zasługują na priorytetowe traktowanie w Funduszach Europejskich?
To prosta idea o dalekosiężnych skutkach: produkowana w spółdzielniach, klastrach, przez prosumentów oraz obywatelskie społeczności energetyczne energia powstaje blisko odbiorcy. Służy nie tylko redukcji emisji (opiera się na odnawialnych źródłach energii), ale też budowaniu lokalnej samowystarczalności i spójności społecznej. Energetyka obywatelska to jednocześnie narzędzie bezpieczeństwa, silny akcelerator dekarbonizacji, instrument przeciwdziałania ubóstwu energetycznemu i motor rozwoju lokalnego.
Bezpieczeństwo i odporność państwa
Przenieśmy się na chwilę za naszą wschodnią granicę, gdzie trwa wojna. Ukraina zasilana jest (nie wyłącznie, ale przede wszystkim) przez stosunkowo niewielką liczbę dużych elektrowni węglowych, gazowych i atomowych. To cel podatny na ataki wroga, gdyż wystarczy kilka celnych uderzeń, by natychmiast wyłączyć bardzo dużą moc z systemu. Z kolei aby zniszczyć setki lub tysiące małych, rozproszonych elektrowni, potrzeba dziesiątek tysięcy pocisków, znacznie większych zasobów i precyzji.
Ponadto w sytuacjach awaryjnych, takich jak przerwy w dostawach prądu czy ataki na infrastrukturę, społeczności energetyczne mogą zapewnić ciągłość dostaw energii na poziomie lokalnym. Archipelag rozproszonej infrastruktury utrudnia wrogą destabilizację całego systemu za pomocą rakiet i cyberataków. Jednocześnie zapewnia bezpieczeństwo dostaw nie tylko do gospodarstw domowych, ale również dla strategicznych odbiorców – szpitali, wojska, służb ratowniczych.
Rozproszona energetyka obywatelska wpisuje się również w filozofię Europejskiego Funduszu Obronny, który promuje tzw. „dual-use solutions” – technologie energetyczne o podwójnym zastosowaniu: cywilnym i militarnym. Niewielkie elektrownie zdolne do pracy w trybie wyspowym, mogą być używane w czasie pokoju przez samorządy, firmy i gospodarstwa domowe, a w czasie kryzysu służyć wojsku i obronie cywilnej. Zresztą sama idea budowania wspólnoty wokół lokalnych instalacji energetycznych może być punktem zaczepienia do odbudowy w Polsce obrony cywilnej z prawdziwego zdarzenia. Społeczność lokalna zintegrowana wokół energii może też wspólnie przygotować się do ew. sytuacji kryzysowych – od zapewnienia zapasów po budowę schronów.
Skuteczna dekarbonizacja połączona z polityką sprawiedliwości społecznej, niższymi rachunkami i niezależnością energetyczną
Energetyka obywatelska promuje odnawialne źródła energii (fotowoltaikę, wiatr, biogaz), co wspiera redukcję emisji. Dzięki eliminacji pośredników i lepszej efektywności zmniejszają się koszty energii. Własna produkcja zmniejsza straty przesyłowe oraz ogranicza potrzebę kosztownych inwestycji przesyłowych tam, gdzie skala lokalna wystarczy. Z kolei niższe rachunki to podstawowe narzędzie do walki z ubóstwem energetycznym. Ale społeczności energetyczne to coś więcej niż niższe rachunki za energię – to także budowanie solidarności i sieci wsparcia. Poprzez tworzenie wspólnych inicjatyw mieszkańcy mogą rozwijać usługi społeczne, które odpowiadają na ich realne potrzeby. Wspólne inicjatywy energetyczne są impulsem do rozwoju lokalnej gospodarki, lokalne społeczności stają się mniej zależne od wielkich koncernów i globalnych rynków energetycznych.
Energetyka obywatelska w Funduszach Europejskich – rekomendacje
Obecnie środki wspomagające finansowanie społeczności energetycznych są rozsiane po różnych funduszach. Spółdzielnie i klastry już korzystają np. z Krajowego Planu Odbudowy, regionalnych programów Funduszy Europejskich, czy Funduszu Modernizacyjnego. Zainteresowanie jest duże, co pokazuje Program „Energia dla wsi”. To finansowana z Funduszu Modernizacyjnego inicjatywa wspierająca rozwój odnawialnych źródeł energii (OZE) na obszarach wiejskich, skierowana do rolników, spółdzielni energetycznych i ich członków. Program cieszy się ogromną popularnością o czym świadczy liczba złożonych wniosków: 370 wniosków,na kwotę prawie dwukrotnie przekraczającą budżet programu. Początkowo wynosił on 1 mld zł i został zwiększony do 3 mld zł. Obecnie toczą się też prace nad zwiększeniem wsparcia z Krajowego Planu Odbudowy.
W skali kraju brakuje jednak spójnego, dedykowanego instrumentu. Rozproszenie środków utrudnia planowanie i skalowanie inicjatyw. Brakuje też kryteriów, które premiują projekty o charakterze obywatelskim i prospołecznym, włączające gospodarstwa domowe doświadczające trudności ekonomicznych, czy wręcz zagrożone ubóstwem energetycznym. Dlatego w naszych uwagach do propozycji unijnego budżetu rekomendujemy:
- Wskazanie energetyki obywatelskiej i rozproszonej jako osobnego priorytetu w komunikatach KE i aktach wykonawczych
– nie jako „jeden z typów inwestycji” w ramach sektora energetyki, lecz jako model strategiczny łączący cele dekarbonizacji, bezpieczeństwa i spójności społecznej.
- Earmarking (wydzielenie środków) w ramach kopert krajowych i planów krajowych
– rekomendujemy, by państwa członkowskie i KE włączyły w krajowe/regionalne plany konkretne alokacje na wspólnoty energetyczne oraz obywatelskich inicjatyw energetycznych na każdym etapie ich rozwoju
- Wydzielenie dedykowanej alokacji w instrumentach na poziomie unijnym (np. w ramach Europejskiego Funduszu Konkurencyjności)
– organizacje zrzeszające wspólnoty energetyczne postulują, by w nowym funduszu znalazły się mechanizmy i dedykowane linie finansowania umożliwiające rozwój inicjatyw obywatelskich (REScoop i inni wzywają do earmarkingu i wyraźnej widoczności społeczności energetycznych w unijnym budżecie). Dostęp do Instrumentów finansowych dla społeczności (granty, preferencyjne pożyczki, instrumenty de-risking) powinien być prostszy i bardziej elsatyczny.
- Wsparcie „miękkie” – uproszczenie prawa, pomoc techniczna i organizacyjna, doradztwo i instrumenty de-riskingowe
– finansowanie powinno obejmować nie tylko inwestycje, lecz także pomoc techniczną, wsparcie zakładania spółdzielni/wspólnot, czy doradztwo prawne. Praktycy zwracają też uwagę, że bariery administracyjne i zmienne przepisy zatrzymują rozwój nawet działających inicjatyw, więc niezbędne są zmiany prawne na szczeblu krajowym. - Premiowanie inicjatyw pozwalających zmniejszyć ubóstwo energetyczne
– czyli np. takich, gdzie wnioskodawca wykaże procentowy udział w spółdzielni energetycznej gospodarstw domowych zamieszkiwanych przez osoby zagrożone wykluczeniem społecznym lub doświadczających trudności ekonomicznych
Trzeba wzmocnić obywatelski filar transformacji energetycznej Europy
Energetyka obywatelska już korzysta z Funduszy Europejskich i środków unijnych. Takie programy, jak choćby finansowana z Funduszu Modernizacyjnego Energia dla wsi pokazują, mocno przyspieszył rozwój społeczności energetycznych w Polsce. Aby ten potencjał w pełni wykorzystać, warto, by energetyka obywatelska znalazła swoje stałe miejsce w unijnym budżecie – z wyraźnym priorytetem i dedykowanymi środkami. Wskazanie jej jako osobnego kierunku wsparcia w komunikatach Komisji Europejskiej, a także w krajowych planach i kopertach budżetowych, pozwoliłoby na stworzenie trwałego fundamentu pod rozwój tysięcy wspólnot energetycznych w całej Europie.