Ambitny plan odbudowy przyrody: co z niego wynika dla miast, rzek i mokradeł? Po konferencji w Ministerstwie Klimatu i Środowiska
Unijne rozporządzenie Nature Restoration Law (NRL)* wyznacza ambitne cele – odbudowę ekosystemów, wzrost populacji zapylaczy i ptaków oraz posadzenie 3 mld drzew. Podczas konferencji zorganizowanej przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska 21-22 października omówiono stan prac nad Krajowym Planem Odbudowy Zasobów Przyrodniczych (KPOZP).
Konferencja miała charakter dyskusji panelowych poprzedzonych prezentacjami stanu prac nad poszczególnymi zagadnieniami ujętymi w Rozporządzeniu o odbudowie zasobów przyrodniczych. Uczestnicy wydarzenia mieli też możliwość zadawania pytań, zarówno stacjonarnie, jak i zdalnie. W konferencji wzięli udział przedstawiciele wielu różnych instytucji, ministerstw i urzędów, m.in.: Instytutu Ochrony Środowiska-PIB, Generalnej Dyrekcji Lasów Państwowych, Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, ministerstw: rolnictwa i rozwoju wsi oraz infrastruktury, a także organizacji pozarządowych: Polskiej Zielonej Sieci, Fundacji Greenmind, WWF, czy Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków.
Otwierając konferencję, wiceminister klimatu i środowiska, Główny Konserwator Przyrody, Mikołaj Dorożała podkreślił wagę procesu i zaangażowanie administracji:
– Nature Restoration Law to ambitny plan odbudowy zasobów przyrodniczych. Posadzimy wiele drzew, zadbamy o małą retencję wody, stworzymy warunki dla rozwoju populacji zapylaczy, bo bez nich możemy zapomnieć o plonach. Chcemy być mądrzy przed szkodą, a nie dopiero wtedy, gdy będzie ona już nieodwracalna. Cieszę się, że będziemy uczestniczyli w tym wyjątkowym i ambitnym procesie. – powiedział wiceminister.
Odbudowa ekosystemów lądowych i słodkowodnych – zatrzymywanie wody i przywracanie naturalnej dynamiki rzek
Wszyscy uczestnicy panelu dedykowanego art. 4 i 9 NRL podkreślali znaczenie zatrzymywania wody w krajobrazie. Osuszanie torfowisk, regulacje rzek i związane z nimi prace utrzymaniowe doprowadziły do utraty zdolności krajobrazu do magazynowania wody, co wpływa nie tylko na ekosystemy wodne, lecz też m.in. na lasy łęgowe i rolnictwo.
Wnioski z dyskusji, główne postulaty i kierunki działań:
- retencja w krajobrazie – działania zatrzymujące wodę w mokradłach i dolinach rzecznych (odtwarzanie torfowisk, przywracanie naturalnego biegu i meandrów rzek);
- odtwarzanie mokradeł – przywracanie funkcji filtracyjnych i buforowych, co równocześnie służy bioróżnorodności i ogranicza ryzyko suszy i powodzi, łagodzi ich skutki;
- przywracanie przepływów ponadkorytowych i naturalnej dynamiki rzek – ograniczenie regulacji, które prowadzą do erozji koryt i utraty siedlisk, likwidacja niepotrzebnych barier w poprzek i wzdłuż rzek przywracająca ciągłość ekologiczną i łączność rzek z ich terenami zalewowymi
Mimo fundamentalnej zgody co do kwestii odbudowy retencji krajobrazowej i renaturyzacji, widać było różnice między dyskutantami. Edyta Tuźnik-Kosno (Dyrektor Departamentu Gospodarki Wodnej w Ministerstwie Infrastruktury) zgodziła się co do potrzeby usuwania szkodliwych barier i rozsuwania wałów, co jest pewnym postępem jeżeli chodzi o “zabetonowane” dotychczas stanowisko Ministerstwa Infrastruktury, ale też od razu zgłosiła szereg zastrzeżeń sugerujących umiar w tej sprawie. Głos z sali zabrała Marta Majka Wiśniewska z Polskiej Zielonej Sieci i Fundacji Greenmind (organizacje członkowskie Koalicji 10%), działającej na rzecz objęcia ochroną cennych przyrodniczo terenów. Zdaniem Wiśniewskiej, dotychczasowa praktyka zarządzania wodami w Polsce nie jest zgodna z deklaracjami o renaturyzacji i usuwaniu barier: zamiast deklaracji potrzebne są śmiałe decyzje i przyspieszenia działań odbudowujących retencję krajobrazową w dolinach rzek. Z kolei Ilona Biedroń (Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy) poruszyła ważny problem przywiązania władz samorządowych do “tradycyjnych” metod zarządzania wodami, metod niechętnych renaturyzacji, opartych o urządzenia hydrotechniczne i ingerencję w koryta rzek. Jej zdaniem, do zmiany postawy samorządów niezbędne są kampanie informacyjne i szkolenia.
Odbudowa ekosystemów lądowych na terenach użytkowanych rolniczo – bezpieczeństwo żywnościowe i stabilna produkcja rolna przyjazna naturze
Rozporządzenie NRL kładzie nacisk na odbudowę ekosystemów lądowych – w tym – co ważne w kontekście rolnictwa i możliwości zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego – poprawę stanu gleb, ochronę siedlisk krajobrazu rolniczego w sposób korzystny dla populacji ptaków i zapylaczy. W dyskusji wokół wdrażania art. 11 NRL dominowały kwestie:
- ściślejszego powiązania polityki rolnej z celami operacyjnymi Rozporządzenia oraz niezbędnymi dla ich osiągnięcia środkami odbudowy, które muszą znaleźć się w Krajowym Planie Odbudowy Zasobów Przyrodniczych;
- zabezpieczenia funduszy i zaprojektowania atrakcyjnych dla rolniczek i rolników, efektywnych dla wdrażania NRL mechanizmów finansowych, wspierających produkcję rolną, odporną na globalny kryzys środowiskowy, ukierunkowaną na poprawę jakości gleb (więcej węgla organicznego, lepsza retencja wody), odtwarzanie osuszonych przed laty terenów podmokłych i warunków sprzyjających odbudowie różnorodności biologicznej.
Obdudowa ekosystemów miejskich – lepsza jakość życia i adaptacja do zmian klimatu
Działania na rzecz ekosystemów miejskich, powiązane z wdrażaniem NRL napotykają szereg wyzwań. Jednym z ważniejszych jest planowanie przestrzenne i konieczność jasnego połączenia władztwa planistycznego gminy a celami państwa w związku z Rozporządzeniem. Bez tego środki odbudowy ekosystemów miejskich ujęte w Krajowym Planie OdbudowyZasobów Przyrodniczychpozostaną na papierze.
Odbudowa ekosystemów miejskich (zazielenianie miast i zwiększanie powierzchni miejskich zadrzewień) to ogromne wyzwanie logistyczne i finansowe – wymaga współpracy administracji centralnej, samorządów, obywateli i sektora prywatnego.
– Wdrażanie NRL w miastach to nie tylko więcej terenów zielonych i drzew, to lepsza jakość życia ich mieszkańców i działanie na rzecz odporności klimatycznej – możliwość łagodzenia efektu miejskiej wyspy ciepła czy skutków deszczy nawalnych. – podsumowała dyskusję Marta Majka Wiśniewska (Polska Zielona Sieć, Fundacja Greenmind, Koalicja 10%).
Źródła finansowania i rola organizacji pozarządowych
Rozporządzenie Nature Restoration Law ma konkretne cele, którym dedykowane są konkretne działania na rzecz odbudowy zasobów przyrodniczych. W dłuższej perspektywie to opłacalna inwestycja w nasz dobrostan, bezpieczeństwo żywnościowe, odporność klimatyczną a nawet obronność, i różnorodność biologiczną, utrata której stanowi zagrożenie dla rolnictwa oraz jakości życia mieszkańców i mieszkanek Europy. Ale zanim będziemy cieszyć się z efektów NRL, musimy znaleźć źródła finansowania jego wdrażania. Aktualna propozycja Komisji Europejskiej dotycząca przyszłego unijnego budżetu do wspólnej koperty wkłada środki na klimat i ochronę przyrody. Mają one stanowić 35 proc. z opiewającego na blisko 2 biliony euro budżetu. To sporo, ale takie lokowanie środków sprawia, że projekty związane z transformacją energetyczną będą konkurowały o te same pieniądze z projektami wspierającymi różnorodność biologiczną i wdrażanie NRL. W propozycji Wieloletnich Ram Finansowych UE zabrakło też programu LIFE, powszechnie chwalonego za skuteczność. Propozycja Komisji Europejskiej dot. MFF, to początek negocjacji dotyczącej przyszłej unijnej perspektywy finansowej (2028-2034), po których nastąpi etap programowania wydatkowania funduszy w państwach członkowskich. Organizacje pozarządowe mają w tym procesie do odegrania istotną rolę, zarówno zapewniając społeczny głos w dyskusji nad finalną wersją budżetu i dokumentom mu towarzyszącym (uwzględniający cele polityki środowiskowej UE), jak i angażując się w tworzenie ram wydatkowania tych środków na poziomie krajowym, adekwatnych do wyzwań przyrodniczych i klimatycznych, biorących pod uwagę doświadczenia z realizacji programów krajowych i regionalnych w ramach wcześniejszych i aktualnego budżetu UE.
* Nature Restoration Law (Rozporządzenie (UE) 2024/1991) to prawnie wiążący akt UE, który nakłada na państwa członkowskie obowiązek zaplanowania i podjęcia działań prowadzących do odbudowy ekosystemów – od krajobrazów rolniczych, przez lasy, ekosystemy miejskie aż po siedliska słodkowodne i przybrzeżne – z terminem docelowym 2050 r. Państwa muszą przygotować Krajowe Plany Odbudowy Zasobów Przyrodniczych (KPOZP) i przekazać je Komisji do 1 września 2026 r.; dokumenty te określą konkretne cele, priorytety i instrumenty wdrożenia na poziomie krajowym.