Drzewa ratują mieszkańców miast przed upałami: naturalna klimatyzacja, która działa i nie obciąża kieszeni

Rafał Rykowski

Coraz częstsze długotrwałe fale upałów to jedne z najgroźniejszych skutków zmian klimatu w miastach. Najbardziej narażeni są mieszkańcy terenów mocno zabetonowanych i wyasfaltowanych, gdzie brak zieleni potęguje efekt tzw. miejskich wysp ciepła. Tymczasem naturalne rozwiązania są na wyciągnięcie ręki – drzewa i tereny zielone okazują się jednym z najskuteczniejszych sposobów na chłodzenie miast i ochronę zdrowia ludzi.

Według badań opublikowanych w prestiżowym czasopiśmie The Lancet, podczas upalnego lata 2015 r., w niemal stu miastach Europy ekstremalne temperatury przyczyniły się do ponad 6700 zgonów z powodu przegrzania (jak podaje Instytut Zdrowia im. Karola III w ciągu pierwszych sześciu miesięcy 2025 roku w wyniku ekstremalnych temperatur w samej tylko Hiszpanii zmarło ponad 2 tys. osób). Gdyby drzewa pokrywały przynajmniej 30% powierzchni miast, możliwe byłoby uniknięcie aż 1/3 tych zgonów [1]. Eksperci podkreślają, że tzw. betonoza, czyli usuwanie zieleni z miast na rzecz kostki brukowej i betonu, nie tylko zwiększa ryzyko przegrzania przestrzeni publicznych, ale również podnosi koszty chłodzenia budynków oraz obciąża system ochrony zdrowia.

W zabetonowanych miastach ekstremalnie wysoka temperatura jest dotkliwsza dla ich mieszkańców, niż tam gdzie w tkance miejskiej istotne miejsce zajmuje zieleń, z najcenniejszymi jej elementami – drzewami. Drzewa działają jak naturalna klimatyzacja. Dają cień i obniżają temperaturę otoczenia nawet o kilkanaście stopni Celsjusza w porównaniu z nagrzanym asfaltem, czy chodnikiem. To nie tylko skuteczne i darmowe klimatyzatory, które dodatkowo pozytywnie wpływają na jakość powietrza, retencję wody* i nasze zdrowie, także psychiczne [3].

– Nature Restoration Law, czyli unijne rozporządzenie, które ma na celu odtworzenie i ochronę zniszczonych ekosystemów w Europie,  wychodzi naprzeciw wysiłkom podejmowanym i w Polsce i w całej Europie na rzecz podnoszenia jakości życia mieszkańców miast w czasach globalnej katastrofy ekologicznej. Stąd nadanie specjalnego priorytetu dla drzew w przestrzeni miejskiej i zapisy dotyczące powierzchni koron drzew. – 

Miasta przyszłości to miasta zielone

W ramach unijnych projektów badawczych (takich jak iSCAPE) wykazano, że drzewa – spośród różnych typów zieleni – najefektywniej redukują temperatury w przestrzeni miejskiej [2]. Z tego powodu miasta powinny stawiać na tzw. błękitno-zieloną infrastrukturę – połączenie zieleni  z wodą (drzewa, parki, zielone dachy, ale też: ogrody deszczowe, parki kieszonkowe, niecki retencyjne i bioretencyjne), które wspólnie przeciwdziałają skutkom ekstremalnych zjawisk pogodowych, nie tylko upałom. Rozszczelnienie betonowo-asfaltowej skorupy, ograniczenia dążenia do zabudowy niemal każdej wolnej powierzchni, czy lepsze zarządzanie wodami opadowymi to pierwsze kroki na błękitno-zielonej ścieżce. 

Dlatego Koalicja 10%, złożona z organizacji pozarządowych chroniących przyrodę i różnorodność biologiczną, apeluje do mieszkańców i samorządów o:

  • ochronę istniejących drzew i nasadzenia nowych w centrach miast,
  • uwzględnianie zieleni jako elementu infrastruktury budującej odporność miast,
  • ograniczenie wszechobecnego betonu w przestrzeni publicznej na rzecz zieleni.

Każde drzewo i teren zielony to mniejsze ryzyko przegrzania (także ograniczenie negatywnych skutków opadów nawalnych)  i więcej życia w mieście.

* Duże drzewo ma możliwość zmagazynowania w swojej koronie znacznej ilości wody, co ogranicza i spowalnia spływ wody deszczowej, a tym samym zmniejsza obciążenie kanalizacji deszczowej, co może zapobiegać występowaniu powodzi błyskawicznych lub minimalizować ich skutki. (https://naukadlaprzyrody.pl/wp-content/uploads/2024/04/co-jest-w-nrl-artykul-6-zielen-miejska.pdf)

📌 Źródła:

[1] The Lancet: „Cooling cities through urban green infrastructure can reduce heat-related mortality” (2023)
[2] iSCAPE Project: „Improving the Smart Control of Air Pollution in Europe”

[3]https://naukadlaprzyrody.pl/wp-content/uploads/2024/04/co-jest-w-nrl-artykul-6-zielen-miejska.pdf