Zielona, ambitna i prospołeczna? – waży się przyszłość polityki spójności?
W Brukseli rozpoczęły się już prace nad kolejną pięciolatką. Choć do perspektywy 2028-2034 pozostały jeszcze trzy lata, to właśnie w 2025 roku zapadną kluczowe rozstrzygnięcia co do kształtu polityki spójności. Nasze rekomendacje zawarliśmy w raporcie „W stronę zielonej spójności”.
Bieżąca perspektywa unijna dotarła do półmetka. Dziś 30% środków na politykę spójności przeznaczana jest na działania na rzecz klimatu. W kolejnej perspektywie środki te powinny być zwiększone do 50%, po to by efektywnie osiągać ambitne cele klimatyczne. Warto przy tym zauważyć, że w latach 2014-2020 występowała znaczna różnica pomiędzy zaraportowanymi wydatkami (20%), a faktycznie poniesionymi na rzecz klimatu (zdaniem Europejskiego Trybunału Obrachunkowego było to jedynie 13%).
Środki na rzecz klimatu to zazwyczaj pierwsza ofiara cięć budżetowych. Należy zmienić to podejście, a aspekt środowiskowy włączyć do innych działań. Mając na uwadze zmiany klimatu, powinno się zwiększyć dostępność funduszy na odbudowę po coraz częstszych klęskach żywiołowych. Środki te powinny uwzględniać realizację celów Odbudowy Zasobów Przyrodniczych (Nature Restoration Law) i kierować się zasadą lepszej odbudowy (Build Back Better). Fundusze powinny wspierać strategie odsuwania ludzi i infrastruktury gospodarczej od miejsc wysokiego ryzyka klęsk (np. powodzi) oraz budować odporność społeczeństwa na zagrożonych terenach. . Na przykład nowe inwestycje powinny być objęte weryfikacją pod kątem odporności na klęski żywiołowe („disaster” proofing).
Ponadto należy zastąpić zasadę nie czynienia poważnych szkód (DNSH – DO Nt Significant Harm) zasadą kreowania największych korzyści (DSB – Do Significant Benefit). Zasada ta powinna być weryfikowana dla każdego projektu, a nie wyłącznie na poziomie poszczególnych programów. Zasada DNSH z hamulca złych inwestycji powinna ewoluować w stronę katalizatora najlepszych ekologicznych, ekonomicznych i społecznych rozwiązań. Dodatkowo zasada ta powinna obejmować wszystkie fundusze, by uniknąć przesuwania groźnych środowiskowo projektów do instrumentów o bardziej liberalnym podejściu.
Istotny jest też wymiar społeczny funduszy. Powinien on objąć większe wsparcie kadr o zielonych kompetencjach oraz ograniczać zjawiska ubóstwa energetycznego i transportowego. Szczególny nacisk należy położyć na społeczności energetyczne, które są odejściem od inwestowania „dla obywateli” na rzecz inwestowania „przez obywateli”. Uzupełnieniem powinna być właściwa edukacja ekologiczna i klimatyczna. Taka, która zwiększy odporność na dezinformację klimatyczną, która prowadzi do podważenia zaufania obywateli do UE.
Pierwsze propozycje zmian zostały zaprezentowane w raporcie Polskiej Zielonej Sieci, jak również przekazane Ministerstwu Klimatu i Środowiska podczas panelu dyskusyjnego na konferencji „The European way of growth: A growth policy for a secure, resilient and globally competitive European Union”, która odbyła się w dniach 30-31 stycznia 2025 r. w Krakowie.
Działania te stanowią początek prac Polskiej Zielonej Sieci nad kształtem przyszłej perspektywy finansowej na lata 2028-2034.
