Terytorialne Plany Sprawiedliwej Transformacji – wspólne planowanie przyszłości regionów węglowych
Miłka Stępień
Podstawowym wymogiem otrzymania pieniędzy unijnych z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji było rzetelne przygotowanie Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji dla każdego z regionów, który miał być objęty wsparciem. Czasu było stosunkowo mało, ponieważ unijne regulacje dotyczące Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji przyjęto dopiero 24 czerwca 2021 r., podczas gdy TPST musiał zostać zaakceptowany przez Komisję Europejską do końca 2022 r.
Ostatecznie zaaprobowano 96 planów, a tym samym regionów z całej Europy. Pięć z nich to regiony polskie, z siedmiu regionów aspirujących do pozyskania środków z FST. Dwa z nich: dla subregionu zgorzeleckiego (Turów) i dla lubelskiego (Bogdanka) odrzucono. Powodem odmowy było to, że nie spełniały podstawowego kryterium dla tego ok. 25-stronicowego dokumentu, tj. nie przedstawiono jasnego harmonogramu odchodzenia od węgla, co uzasadniałoby potrzebę sfinansowania kosztów niwelowania skutków transformacji.
Jednym z dodatkowych wymogów procesu przygotowywania TPST było włączenie i konsultowanie dokumentu z interesariuszami procesu transformacyjnego. Obejmowało to przede wszystkim związki zawodowe i pracowników, którzy mieli stracić pracę w wyniku wygaszania przemysłu, lokalne i regionalne samorządy, organizacje społeczne i pozarządowe oraz lokalny biznes. Co ciekawe, w Polsce wyraźnie widać, że tam gdzie najmocniej zaangażowano te różne grupy (Wielkopolska Wschodnia, Śląsk, subregion wałbrzyski na Dolnym Śląsku), plany były lepsze i bardziej kompleksowe. Tam gdzie proces rozpoczęto najpóźniej, a TPST pisano w słabym procesie konsultacyjnym, jakość była słabsza.
Do często powtarzanych anegdot z pisania TPST dla Wielkopolski Wschodniej należy ta o 70-stronicowej liście uwag od organizacji pozarządowych do pierwszej wersji planu, z czego ostatecznie przyjęto ponad 75%. Znane są też opowieści o wielu różnych wersjach projektu pracowniczego dla odchodzących pracowników kopalni i elektrowni ZE PAK, zawierających wiele innowacyjnych elementów, unikalnych na skalę europejską. Ostatecznie Terytorialny Plan Sprawiedliwej Transformacji z tego regionu uznaje się za jeden z najbardziej klarownych w Polsce, a na pewno najambitniejszy – zakładający osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2040 r.
Otwarty proces konsultowania dokumentu umożliwił włączenie się wielu osób bezpośrednio dotkniętych zmianami oraz na bardziej innowacyjny proces myślowy. Przez parę lat wspólnej pracy nad transformacją regionu, ludzie z różnych kręgów i reprezentujący różne interesy czy poglądy, mieli okazję usłyszeć inne perspektywy na zachodzące zmiany i nauczyć się szukać kompromisów i lepszych rozwiązań. Takie procesy nie mogą się odbywać w zaciszu gabinetów, ponieważ właśnie odbywa się jedno z największych planowanych przeobrażeń technologicznych, ekonomicznych i społecznych Unii Europejskiej w ciągu całej historii jej istnienia.