Osiągać więcej, zużywając mniej. Efektywność energetyczna: rola i udział NGO

Cezary Czempik

Jak osiągać więcej, zużywając mniej? Co zrobić, aby ograniczyć marnotrawstwo energii? W jaki sposób zoptymalizować procesy produkcji? Efektywność energetyczna zajmuje kluczowe miejsce w Europejskim Zielonym Ładzie (European Green Deal) – kompleksowej strategii Unii Europejskiej, mającej na celu osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. Wdrożenie tego planu znacząco pomoże zredukować emisję gazów cieplarnianych, obniżyć zużycie energii oraz ograniczyć koszty transformacji energetycznej. Organizacje pozarządowe (NGO) odgrywają istotną rolę w promowaniu efektywności energetycznej (EE). Działają na wielu poziomach – od edukacji społecznej po wpływ na politykę energetyczną i realizację projektów praktycznych. Mogą być także beneficjentami wielu unijnych i krajowych programów wsparcia.

Efektywność energetyczna to miara skuteczności wykorzystania energii do wykonania określonej pracy. Jest to szczególnie istotne w obecnych czasach, gdy świat zmaga się z narastającym kryzysem klimatycznym. W tym kontekście efektywność energetyczna pełni fundamentalną rolę, umożliwiając znaczną redukcję zarówno zużycia energii, jak i emisji gazów cieplarnianych. Międzynarodowa Agencja Energetyczna wskazuje, że efektywność energetyczna ma potencjał zmniejszenia globalnego zapotrzebowania na energię nawet o jedną trzecią.

Efektywność energetyczna ma długą historię, ewoluującą w odpowiedzi na zmiany technologiczne, gospodarcze i społeczne. Boom gospodarczy po II wojnie światowej doprowadził do wzrostu zużycia energii, zwłaszcza paliw kopalnych (ropa, gaz). Rozwój technologii motoryzacyjnych i przemysłowych nie zawsze szedł w parze z efektywnością. Kryzysy naftowe z lat 70. obnażyły podatność światowych gospodarek na uzależnienie od paliw kopalnych. Skokowy wzrost cen ropy zmusił państwa i przedsiębiorstwa do poszukiwania bardziej efektywnych technologii i lepszego gospodarowania zasobami.

W odpowiedzi powstały pierwsze polityki efektywności energetycznej w krajach rozwiniętych, w tym standardy dla urządzeń AGD, samochodów czy budynków. Współczesne działania na rzecz efektywności energetycznej, naznaczone trwającą katastrofą klimatyczną, są ściśle związane z ochroną środowiska i transformacją energetyczną.

Unia Europejska uczyniła efektywność energetyczną jednym z filarów swojej strategii osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r., wprowadzając m.in. zasadę „Efficiency First” (efektywność przede wszystkim). To kluczowy element strategii Europejskiego Zielonego Ładu. W praktyce oznacza priorytetyzację rozwiązań zwiększających efektywność, takich jak minimalizacja strat energii, promowanie działań prosumenckich oraz zmiana nawyków konsumpcyjnych.

Efektywność energetyczna jest jednym z najważniejszych elementów polityki Unii Europejskiej (UE) i została włączona do horyzontalnych zasad regulujących różne dziedziny działalności gospodarczej, społecznej i środowiskowej. W szczególności dotyczy to zasad zrównoważonego rozwoju oraz reguły „nie czyń poważnych szkód” (ang. DNSH – Do No Significant Harm). Częściowo wiąże się również z zasadami równości szans i niedyskryminacji, np. w kontekście sprawiedliwej transformacji.

Każdy projekt współfinansowany z Funduszy Europejskich musi być zgodny z zasadami horyzontalnymi. Te reguły, wynikające z praw podstawowych UE, są implementowane w aktach prawnych niższego rzędu, takich jak rozporządzenia, decyzje i dyrektywy. Szczególną uwagę warto poświęcić dyrektywom, które wyznaczają cele do osiągnięcia przez kraje członkowskie UE. Sposób realizacji tych celów pozostaje jednak w gestii poszczególnych państw, które wdrażają je za pośrednictwem własnych aktów prawnych.

Pierwsze wiążące cele UE w zakresie efektywności energetycznej ustanowiono w 2012 r. W Dyrektywie w sprawie efektywności energetycznej (2012/27/UE) ustalono cele redukcji zużycia energii o 20% do 2020 roku w porównaniu z prognozami z 2007 roku, zobowiązując państwa członkowskie do podjęcia zdecydowanych działań.

Ze względu na narastające wyzwania klimatyczne i potrzebę zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego wprowadzono nową dyrektywę w sprawie efektywności energetycznej ((UE) 2023/1791). Prawo, które weszło w życie w październiku 2023 r., podwyższa cele UE w zakresie efektywności energetycznej o kolejne 11,7% do 2030 roku w stosunku do poziomów z 2020 r. 

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1275 z dnia 24 kwietnia 2024 roku w sprawie charakterystyki energetycznej budynków wprowadza nowe wymagania dla budynków mieszkalnych i niemieszkalnych. Przewiduje się, że do 2030 roku 16% budynków publicznych o najgorszej charakterystyce energetycznej zostanie poddanych renowacji, a do 2033 roku liczba ta wzrośnie do 26%. W przypadku budynków mieszkalnych planuje się redukcję zużycia energii pierwotnej o 16% do 2030 roku oraz o co najmniej 20–22% do 2035 roku w porównaniu z poziomem z 2020 roku, przy czym modernizacji ma zostać poddane 43% budynków o najgorszych parametrach energetycznych.

Implementacja dyrektywy oznacza w praktyce,, że państwa członkowskie Unii Europejskiej muszą podjąć szereg działań mających na celu zwiększenie efektywności energetycznej i redukcję zużycia energii. Każde państwo jest zobowiązane do corocznego osiągania określonych celów oszczędności energii, co zostało ujęte w aktualizacji Krajowego Planu na rzecz Energii i Klimatu na lata 2021–2030 (aKPEiK). 

• Współpraca z operatorami sieci. Władze lokalne muszą ściśle współpracować z operatorami sieci energetycznych, szczególnie systemów ciepłowniczych, aby modernizować infrastrukturę i optymalizować wykorzystanie lokalnych źródeł energii. 
• Unowocześnianie systemów ciepłowniczych. Dyrektywa wymaga, aby systemy ciepłownicze były stopniowo unowocześniane tak, aby do 2030 roku osiągnęły status „efektywnych systemów ciepłowniczych” zgodnie z wytycznymi UE. Oznacza to wykorzystywanie w znacznym stopniu odnawialnych źródeł energii, ciepła odpadowego lub kogeneracji.
• Modernizacja budynków publicznych. Publiczne władze są zobowiązane do corocznej redukcji zużycia energii o 1,9% w budynkach publicznych. Dodatkowo, kraje członkowskie muszą co roku modernizować 3% powierzchni budynków publicznych (większych niż 250 m²), dążąc do osiągnięcia standardu niemal zeroemisyjnych budynków (NZEB).
• Dyrektywa nakłada również obowiązek walki z ubóstwem energetycznym poprzez wdrażanie środków wspierających gospodarstwa domowe o niskich dochodach. 
• Większe gminy, powyżej 50 tys. mieszkańców, są zobowiązane do opracowania planów zarządzania ogrzewaniem i chłodzeniem. Kluczowym elementem tych planów jest integracja odnawialnych źródeł energii w lokalnych systemach, co przyczyni się do zwiększenia efektywności energetycznej i zmniejszenia zależności od paliw kopalnych.
• Od 2030 roku wszystkie nowo budowane budynki w UE będą musiały być zeroemisyjne, a dla budynków publicznych termin ten został przyspieszony do 2028 roku. 
• Państwa członkowskie są również zobowiązane do przeprowadzania renowacji istniejących budynków, aby do 2030 r. zmodernizować co najmniej 16% budynków niemieszkalnych o najgorszej charakterystyce energetycznej, a do 2033 r. zwiększyć ten odsetek do 26%.
• Nowe przepisy obejmują także eliminację systemów grzewczych opartych na paliwach kopalnych od 2025 roku oraz obowiązek instalacji technologii odnawialnych źródeł energii w nowych i modernizowanych budynkach.
• Wprowadzone zostaną minimalne normy charakterystyki energetycznej, a świadectwa energetyczne staną się obowiązkowe dla budynków nowych, poddawanych znaczącej renowacji, sprzedawanych lub wynajmowanych. Dyrektywa promuje również paszporty renowacyjne jako dobrowolne narzędzie wspierające właścicieli w planowaniu etapowych modernizacji w celu zwiększenia efektywności energetycznej.
  

Pieniądze na wiele z wymienionych problemów, znaleźć można w Funduszach Europejskich. 

W ramach Perspektywy Finansowej na lata 2021-2027 Polska otrzyma dostęp do znacznych Funduszy Europejskich, które mogą być wykorzystane na projekty związane z efektywnością energetyczną. Główne źródła finansowania obejmują:

1. Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG) – wspierają one inwestycje w innowacyjne technologie, które przyczyniają się do poprawy efektywności energetycznej. FENG finansuje między innymi modernizację budynków, instalacje technologii odnawialnych źródeł energii, takich jak panele fotowoltaiczne czy pompy ciepła, oraz rozwiązania związane z Gospodarką Obiegu Zamkniętego (GOZ) czyli systemu, który minimalizuje zużycie surowców oraz powstawanie odpadów.  Środki te mogą być również przeznaczone na zwiększenie efektywności energetycznej w przemyśle, co obejmuje modernizację procesów produkcyjnych, wprowadzenie energooszczędnych maszyn oraz inteligentne systemy zarządzania energią w przedsiębiorstwach. 

Harmonogram naboru wniosków w Programie Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki 2021 – 2027 

2. Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko (FEnIKS) – są to fundusze dedykowane inwestycjom infrastrukturalnym, mające na celu przeciwdziałanie zmianom klimatycznym oraz adaptację do ich skutków. W ramach funduszu FEnIKS finansowane będą projekty dotyczące termomodernizacji budynków publicznych i komunalnych, modernizacji systemów ciepłowniczych oraz wdrożenia odnawialnych źródeł energii. Przykładowe działania obejmują wymianę systemów grzewczych, modernizację systemów wentylacyjnych oraz instalację energooszczędnych rozwiązań, takich jak technologie LED.

Aktualny harmonogram naborów dla programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko

3. Krajowy Plan Odbudowy (KPO) – w ramach KPO, który został stworzony z myślą o odbudowie gospodarki po pandemii COVID-19, jednym z kluczowych obszarów wsparcia są inwestycje w efektywność energetyczną. Środki z KPO zostaną przeznaczone na termomodernizację budynków mieszkalnych, w szczególności tych, które zamieszkiwane są przez osoby o niskich dochodach. Projekty te obejmują zarówno poprawę izolacji cieplnej, wymianę okien i drzwi, jak i modernizację systemów grzewczych i wentylacyjnych. KPO przewiduje także wsparcie dla inwestycji w odnawialne źródła energii, co przyczyni się do zmniejszenia zużycia energii i obniżenia kosztów dla gospodarstw domowych​.

Harmonogram naborów wniosków na lata 2021-2027

4. Regionalne Programy Operacyjne (RPO) – W ramach programów regionalnych, województwa oferują dofinansowanie na termomodernizację budynków publicznych, wielorodzinnych i komunalnych. Przykłady projektów obejmują m.in. wymianę systemów grzewczych, modernizację instalacji oświetleniowych na LED oraz instalację odnawialnych źródeł energii (OZE). Na przykład, województwa takie jak Wielkopolskie czy Mazowieckie oferują takie formy wsparcia, z możliwością realizacji projektów partnerskich, które mogą obejmować współpracę z NGO. W poniższym linku znajdą państwo wszystkich funduszy regionalnych.  

Program “Czyste powietrze” i program “Termo” 

Środki z FEniKS, oraz KPO, dodatkowo zasiliły już funkcjonujące mechanizmy wsparcia termomodernizacji zasobu mieszkaniowego. Ze wsparcia przy niektórych inwestycjach mogą korzystać również organizacje pozarządowe. 

Program „Czyste Powietrze” – oprócz bezpośrednich funduszy unijnych, znaczącą rolę odgrywają programy krajowe współfinansowane ze środków Unii Europejskiej, takie jak „Czyste Powietrze”. Program ten jest skierowany do właścicieli domów jednorodzinnych i obejmuje wsparcie finansowe na wymianę źródeł ciepła oraz przeprowadzenie kompleksowej termomodernizacji budynków. Dofinansowanie z tego programu może obejmować m.in. instalację pomp ciepła, paneli fotowoltaicznych oraz wymianę starych kotłów na nowoczesne, niskoemisyjne rozwiązania. Program ten ma na celu nie tylko zmniejszenie emisji zanieczyszczeń, ale również poprawę efektywności energetycznej domów, oraz wsparcie gospodarstw domowych z grupy ubóstwa energetycznego, poprzez podwyższenie dofinansowania. 

W chwili pisania tego artykułu Program Czyste Powietrze został tymczasowo zawieszony. Rząd tłumaczy, że zmiany są konieczne, by zmodernizować program i pomóc mieszkańcom terenów dotkniętych powodzią, która miała miejsce we wrześniu 2024 roku. Złożone już wnioski będą nadal rozpatrywane.

Program „Termo” – program „Termo”, zarządzany przez Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK), oferuje dofinansowanie dla inwestorów planujących termomodernizację budynków, w tym budynków wielorodzinnych. Wsparcie finansowe może obejmować modernizację systemów ogrzewania, izolacji, a także wdrożenie odnawialnych źródeł energii. Program ten jest dedykowany zarówno dla właścicieli budynków mieszkalnych, jak i instytucji publicznych, co pozwala na szerokie wykorzystanie środków w poprawie efektywności energetycznej zasobów budowlanych w Polsce.

Dodatkowo, wsparcie w podobnych zakresach dla regionów przechodzących transformację energetyczną będzie realizowane poprzez Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, który skierowany jest do obszarów najbardziej dotkniętych odejściem od paliw kopalnych. Fundusz ten będzie obejmować wsparcie finansowe na inwestycje związane z efektywnością energetyczną oraz rozwój odnawialnych źródeł energii, co ma na celu zarówno poprawę jakości powietrza, jak i zapewnienie alternatywnych miejsc pracy w regionach transformujących się energetycznie. 

Organizacje pozarządowe (NGO) w Polsce odgrywają kluczową rolę w promowaniu efektywności energetycznej poprzez realizację różnych projektów, kampanii oraz działań edukacyjnych. 

• Przykładem jest Fundacja Sendzimira, która w ramach programu Zielony Lider wspiera lokalne społeczności i samorządy w tworzeniu strategii klimatycznych i energetycznych. Program ten skupia się na mniejszych gminach, promując działania związane z odnawialnymi źródłami energii (OZE) oraz poprawą efektywności energetycznej. Dodatkowo, Fundacja prowadzi Program szkoleniowy 3E, który oferuje warsztaty dotyczące renowacji energetycznej budynków, kładąc nacisk na nowoczesne technologie i najlepsze praktyki w tym zakresie.
• Polska Zielona Sieć (PZS) również realizuje szereg inicjatyw związanych z efektywnością energetyczną. Jedną z nich był raport „Elektryzujące Wspólnoty”, przygotowany wspólnie przez Polską Zieloną Sieć (PZS) oraz Beyond Fossil Fuels (BFF), na temat wspólnot energetycznych w Polsce. Dodatkowo, PZS organizuje warsztaty edukacyjne, które skupiają się na promowaniu efektywności energetycznej oraz wspieraniu regionów węglowych w adaptacji do zmian klimatycznych, jak w przypadku projektu ROPT 2.0, którego liderem jest Województwo Śląskie. 
• Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii (FEWE) prowadzi projekty takie jak RenoWave (uczestniczy w nim organizacji z 7 krajów regionu Morza Bałtyckiego), który wspiera renowację budynków mieszkalnych z naciskiem na modernizację energetyczną i promowanie zrównoważonych praktyk budowlanych. Innym przykładem działań FEWE jest projekt Round Baltic, który wspiera małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP) w regionie Morza Bałtyckiego w zdobywaniu finansowania na działania związane z efektywnością energetyczną.
• SAPE (Ogólnokrajowe Stowarzyszenie „Poszanowanie Energii i Środowiska”) realizuje projekt Build Up Skills Poland, który podnosi kwalifikacje pracowników w zakresie energooszczędnych technologii i renowacji budynków. Działania te przyczyniają się do poprawy efektywności energetycznej budynków, a także wspierają realizację celów klimatycznych poprzez tworzenie nowych miejsc pracy w sektorze budownictwa.
• ClientEarth z kolei realizuje działania na rzecz efektywności energetycznej w wielu projektach wspieranych przez fundusze unijne. Fundacja prowadzi także działania na rzecz zmian legislacyjnych wspierających neutralność klimatyczną i efektywność energetyczną. ClientEarth bierze aktywny udział w programach wspieranych przez UE, które dotyczą walki z greenwashingiem, dekarbonizacji oraz promocji odnawialnych źródeł energii.
• Forum Energii prowadzi projekty finansowane z funduszy europejskich, takie jak Plan transformacji energetycznej Rybnika, który jest częścią szerszych działań UE mających na celu modernizację ciepłownictwa oraz zwiększenie efektywności energetycznej w miastach. Forum Energii również współpracuje z UE w ramach projektów edukacyjnych, jak Szkoła energooszczędna, która promuje oszczędność energii wśród młodzieży i wspiera rozwój świadomości na temat efektywności energetycznej na poziomie lokalnym.
• Instytut na rzecz Ekorozwoju również realizuje projekty wspierane przez UE. Przykładem jest kampania „Together for 1.5°C”, która koncentruje się na wspieraniu lokalnych społeczności w działaniach na rzecz ograniczenia emisji CO₂ i osiągnięcia celów Porozumienia Paryskiego. Instytut działa na rzecz transformacji energetycznej, edukując społeczeństwo o konieczności wprowadzania odnawialnych źródeł energii i efektywności energetycznej, co często współgra z unijnymi politykami klimatycznymi i energetycznymi.

Każda z tych organizacji promuje dobre praktyki związane z efektywnością energetyczną, angażując różne grupy społeczne i sektory gospodarki w proces transformacji energetycznej. Projekty te są najczęściej realizowane w ścisłej współpracy z samorządami lokalnymi lub w szerokich partnerstwach z innymi organizacjami i instytucjami badawczymi. Organizacje te współpracują również z krajowymi agencjami takimi jak NAPE Narodowa Agencja Poszanowania Energii, KAPE Krajowa Agencja Poszanowania Energii S.A., czy IOŚ Instytut Ochrony Środowiska, które pełnią rolę think-tanków, rozwijając polityki efektywności energetycznej w zgodzie z wymogami unijnymi. Projekty te nie tylko wspierają lokalne społeczności, ale również mają na celu promowanie zrównoważonych praktyk i wdrażanie nowych technologii na szeroką skalę.

Niestety, mimo sukcesów, wciąż brakuje długofalowych, systemowych rozwiązań, które mogłyby kontynuować projekty pilotażowe na szerszą skalę. Bez funduszy z programów unijnych wiele z tych działań nie mogłoby zostać zrealizowanych, a Polska nie byłaby w stanie skutecznie wdrażać polityk unijnych dotyczących klimatu i energii. Wyzwanie na przyszłość stanowi pełne wykorzystanie zdobytych doświadczeń przez państwo i samorządy w celu budowy trwałych i efektywnych systemów wspierających transformację energetyczną. Niestety w obecnej perspektywie budżetowej (20210-2027) brakuje  czasu, namysłu i środków na tworzenia przestrzeni do współpracy z organizacjami pozarządowymi, które mogłyby sprawiać, aby proces transformacji energetycznej przebiegał szybciej i sprawniej. 

Jednym z ważniejszych wyzwań jest konieczność uwzględnienia sprawiedliwości społecznej w procesach transformacji energetycznej. Obecne polityki często pomijają najbardziej wrażliwe grupy, które są szczególnie narażone na ubóstwo energetyczne. Organizacje pozarządowe mogą odegrać kluczową rolę w promowaniu sprawiedliwego dostępu do nowoczesnych technologii energetycznych, domagając się odpowiednich mechanizmów wsparcia dla gospodarstw o niskich dochodach. Potrzebujemy oprócz wsparcia regionów węglowych ogólnopolskich kampani typu „Just Transition for Buildings”, która  mogłaby skupić się na zapewnieniu dostępu do finansowania projektów termomodernizacyjnych, zwłaszcza dla wykluczonych  grup społecznych (migrantów, seniorów, osób  kataklizmami klimatycznymi).

Polityki Unii Europejskiej w zakresie transformacji energetycznej oraz zaangażowanie organizacji pozarządowych są nieodzownymi elementami realizacji celów klimatycznych. Transformacja ta, oparta głównie na poprawie efektywności energetycznej oraz wdrażaniu odnawialnych źródeł energii, wymaga jednak szerokiej, systemowej zmiany w podejściu zarówno politycznym, jak i społecznym. Organizacje pozarządowe pełnią istotną rolę jako pośrednicy między społecznościami a instytucjami unijnymi, jednak ich skuteczność może być ograniczona, jeśli nie zostaną zagwarantowane środki wsparcia zarówno na poziomie krajowym jak i lokalnym.

Kluczowym wyzwaniem pozostaje kwestia tworzenia lokalnych systemów energetycznych. Organizacje pozarządowe mogą odgrywać kluczową rolę, promując rozwój mikrosieci oraz spółdzielni energetycznych, które pozwolą na bardziej zdecentralizowaną i efektywną gospodarkę energetyczną. Tego typu rozwiązania nie tylko zmniejszą zależność od scentralizowanych źródeł energii, ale także wzmocnią lokalne społeczności, dając im większą kontrolę nad własną przyszłością. NGO, współpracując z samorządami, mają potencjał do wprowadzania innowacyjnych rozwiązań, które uczynią transformację energetyczną bardziej sprawiedliwą i zrównoważoną.

Transformacja energetyczna, aby była skuteczna, musi obejmować kompleksowe zmiany: od poprawy efektywności energetycznej przez edukację ekologiczną po dostosowanie programów wsparcia do potrzeb społecznych. Organizacje pozarządowe, mające bezpośredni kontakt z lokalnymi społecznościami, mogą pełnić kluczową rolę w tym procesie, jednak ich działania muszą być wsparte bardziej systemowym podejściem ze strony decydentów politycznych na poziomie krajowym i unijnym.