Anty-betonoza. Jak dzisiaj Fundusze Europejskie odbetonowują przestrzeń publiczną

Krzysztof Pietruszewski

Fundusze Europejskie na lata 2014-2020 zaowocowały wieloma inwestycjami. Był to potężny zastrzyk finansowy dla Polski. Prócz mnóstwa pożytecznych i przyjaznych dla środowiska projektów, niestety, zrealizowano również takie, które przyczyniały się jedynie do pogorszenia jakości życia mieszkańców i mieszkanek kraju.

Czym jest betonoza?

Symbolem takich nieudanych inwestycji okazały się przebudowy rynków miejskich. Samo zjawisko otrzymało nazwę betonozy. Opierając się na Obserwatorium Językowym Uniwersytetu Warszawskiego, definiuje się ją jako: “nadmierne, nieprzemyślane używanie betonu w przestrzeni publicznej, często powiązane z wycinaniem drzew i zmniejszaniem zacienionej powierzchni.” 

Ilość tego typu projektów rozlała się po Polsce w błyskawicznym tempie. Na terenie całego kraju aktywiści i aktywistki prowadzili działania i akcje krytykujące władze miast i gmin, które dokonywały wycinki drzew i krzewów na rzecz zalania terenu betonem, usuwając w ten sposób jakiekolwiek możliwe miejsca zacienienia. Częstym elementem tego krajobrazu jest dodatkowo stojąca na środku fontanna lub kurtyna wodna, mająca dawać nieco ochłody w upalne dni.

Nowa perspektywa finansowa a betonoza

Przez krytyczny odbiór betonozy oraz wejście tego pojęcia w dyskurs publiczny powstała konieczność przeniesienia go na oficjalne spotkania z Komisją Europejską. W 2021 roku właśnie rozpoczynała się dyskusja nt. wydatkowania funduszy unijnych na cele przybliżające Polskę do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 roku. Organizacje ekologiczne, m.in. głosem Polskiej Zielonej Sieci, wynegocjowały zakaz finansowania w nowej perspektywie finansowej inwestycji, które można określić mianem betonozy. Z kolei w szereg możliwych do zrealizowania zadań doszła możliwość zamiany zabetonowanych przestrzeni publicznych w tereny wyposażone w zielono-błękitną infrastrukturę. Jako że każdy projekt obowiązuje okres trwałości, gminy i miasta, które wcześniej pobrały środki na “betonowe” inwestycje, teraz nie mogły z nowych środków skorzystać.

Dotychczas (grudzień 2024) ze środków w nowej perspektywie skorzystało 36 gmin i miast z regionalnych Funduszy Europejskich oraz 23 miasta i gminy ze środków Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Energię oraz Funduszy Europejskich dla Polski Wschodniej.

Gdzie i jak znaleźć środki na odbetonowanie?

W zdecydowanej większości Funduszy Europejskich, zarówno w krajowych, jak i regionalnych, można doszukać się środków na inwestycje w zielono-błękitną infrastrukturę. FEnIKS to jedyny przykład Funduszu, który z działania FENX 01.05 ogłosił dedykowany konkurs na odbetonowanie przestrzeni publicznych. Dotychczas ogłoszone lub przyszłe nabory, gdzie odbetonowanie jest jedną z kilku możliwości do zrealizowania, mają miejsce niemal w każdym regionie obsługującym środki unijne. Niechlubnymi przykładami braku wymienionych tego typu działań wprost są województwa opolskie i śląskie. Jedynie działania z zakresu walki ze skutkami suszy mogłyby umożliwić w tych regionach realizację takich inwestycji. W obydwu województwach jednak brakuje dla nich wyraźnego sprecyzowania.

Środki na odbetonowanie w pozostałych regionalnych funduszach znajdują się najczęściej w działaniach na rzecz adaptacji do zmian klimatu oraz na ochronę przyrody. Poza tym często odnajdzie się je także w województwach obsługujących Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (Wielkopolska, Małopolska, Dolny Śląsk) w działaniach rewitalizacyjnych (Małopolska, Wielkopolska). Ciekawymi przykładami województw, gdzie znajdzie się możliwość realizacji tego typu inwestycji są małopolskie i łódzkie. W obu wymienionych regionach, poza adaptacją do zmian klimatu lub środkami z FST, odszukać je można w działaniach na rzecz bioróżnorodności i rewitalizacji.

Poza odpowiednimi działaniami należy jeszcze wiedzieć, pod jakimi pojęciami kryją się środki na odbetonowanie. Najczęściej są to: rozszczelnianie lub odsklepianie gruntu, czy też likwidacja zasklepienia, rzadziej odbetonowanie. Równie rzadko będzie to budowa powierzchni przepuszczalnych lub po prostu likwidacja wysp ciepła. 

Miejsce dla organizacji pozarządowych

Na pierwszy rzut oka wydaje się oczywiste, że odbetonowanie przestrzeni publicznej to inwestycja możliwa do zrealizowania tylko przez jednostki samorządu terytorialnego. Praktyka wskazuje, iż istotnie wkłady własne są barierą nie do przejścia dla organizacji społecznych. Tymczasem zdecydowana większość naborów pozwala na pozyskanie środków unijnych na tego typu działania również przez inne podmioty, w tym organizacje społeczne. Wiele naborów jednakże zaznacza wyraźnie, że organizacjami pozarządowymi, które jako jedyne mogą w danym naborze wystąpić o środki są organizacje jednostek samorządu terytorialnego.

Niemniej organizacje pozarządowe niepowiązane z JST mogą znaleźć dla siebie miejsce w partnerstwie z jednostkami samorządu terytorialnego. Wówczas otwiera się im możliwość realizacji działań edukacyjnych w zakresie przyjaznych i zielonych przestrzeni publicznych oraz roli drzew w codziennym życiu mieszkańców i mieszkanek miast oraz gmin.

Podsumowanie

Betonoza dzisiaj jest pojęciem tak powszechnym, że stosuje się je nie tylko w życiu codziennym dla opisania określonego krajobrazu miejskiego, ale nawet w literaturze naukowej. Powstają liczne prace i książki na ten temat. W pewnym sensie stanowi symbol sukcesu działalności aktywistycznej ludzi z całego kraju, którzy niezależnie od siebie zaczęli walczyć z coraz powszechniejszym wycinaniem drzew i likwidowaniem zielonych przestrzeni publicznych oraz zalewaniem ich betonem. Właśnie dzięki wzrostowi świadomości ludzi i ich otwartemu sprzeciwowi Komisja Europejska postanowiła zablokować tego typu inwestycje, a przekazać środki na odbetonowanie.

Życie w zielonym i przyjaznym otoczeniu wygrało. Pozostaje mieć nadzieję, że każdego roku włodarzy, którzy pójdą za tym głosem, będzie przybywać.