Analiza funduszy europejskich w Polsce na edukację ekologiczną pod kątem dostępności dla organizacji pozarządowych

Ewa Romanow-Pękal

Obecna perspektywa finansowa UE (2021-2027) daje duże możliwości do powszechnej edukacji ekologicznej. Po raz pierwszy w historii funduszy unijnych w Polsce edukacja ekologiczna może być włączona w wiele działań i projektów. Niestety, na poziomie wytycznych i kryteriów projektowych postawiono bariery, sprawiając, że fundusze te są słabo dostępne dla trzeciego sektora.

Edukacja ekologiczna oraz wsparcie dla organizacji pozarządowych w realizacji projektów z zakresu ochrony środowiska wymagają większego uwzględnienia w programach unijnych. Obecnie koszty pośrednie i podatek VAT często nie są kwalifikowane, co stanowi istotną barierę dla stowarzyszeń i fundacji. Partnerstwa z organizacjami pozarządowymi, szczególnie w projektach inwestycyjnych, mogłyby znacząco zwiększyć trwałość rezultatów, a wprowadzenie kryteriów premiujących takie współprace byłoby krokiem w dobrym kierunku. Jednocześnie warto rozszerzyć zakres edukacji ekologicznej jako komponentu obligatoryjnego w programach finansowania, co umożliwiłoby lepsze wykorzystanie środków na działania faktycznie edukacyjne, a nie wyłącznie infrastrukturalne. Przy tym należy dążyć do tworzenia projektów o mniejszym, bardziej lokalnym zasięgu, co sprzyja większemu zaangażowaniu społeczności.

Konieczna jest korelacja programów unijnych z dokumentami krajowymi, takimi jak Strategiczny Plan Działań w zakresie Edukacji Ekologicznej, oraz wyznaczenie minimalnych kwot na działania edukacyjne. Wprowadzenie jakościowych wskaźników we współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz uwzględnienie edukacji ekologicznej w programach FENG i FERS mogłoby znacząco zwiększyć ich efektywność. Edukacja ekologiczna powinna obejmować nie tylko dzieci i młodzież, ale także dorosłych, szczególnie decydujących w kwestiach istotnych dla środowiska, gospodarki i społeczeństwa, co pozwoliłoby na skuteczniejsze wdrażanie zielonych zmian.

Europejski Zielony Ład wytycza kierunki unijnych programów międzynarodowych i krajowych, stawiając edukację ekologiczną jako ważne narzędzie do osiągnięcia ekologicznych celów. Odpowiednie zapisy zagwarantowano już w umowie partnerstwa, czyli w podstawowym dokumencie określającym współpracę UE z Polską w zakresie wykorzystania funduszy europejskich. Ekologiczną osnową dla projektów unijnych jest horyzontalna zasada zrównoważonego rozwoju i zasada „nie czyń poważnych szkód” (DNSH do no significant harm): „W celu wzmocnienia efektów proekologicznych polityki spójności prowadzone będą działania w zakresie edukacji ekologicznej oraz podnoszenia kwalifikacji, zarówno jako samodzielne projekty, jak i element dodatkowy inwestycji, które przyczyniają się bezpośrednio lub pośrednio do osiągnięcia celów środowiskowych i klimatycznych. Działania edukacji ekologicznej powinny zmierzać do zmiany postaw i zachowań obywateli, a także upowszechnienia ekologicznych praktyk i procedur w przedsiębiorstwach i administracji publicznej (np. upowszechnienie zielonych zamówień publicznych) oraz mogą być prowadzone w ramach wszystkich celów polityki, tam gdzie postawy indywidualne mają istotne znaczenie dla osiągnięcia celów ekologicznych projektu (np. gospodarka cyrkularna, ochrona różnorodności biologicznej, zazielenienie powierzchni, zrównoważona mobilność miejska, projekty kolejowe, efektywność energetyczna w budynkach, gospodarowanie wodą).” 

Fundusze unijne na edukację ekologiczną w Polsce są dostępne w ramach:

• 16 programów regionalnych (wojewódzkich, odpowiednio nazwanych Fundusze Europejskie dla nazwa regionu)
• Programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę Klimat Środowisko (FEnIKS) 
• Programu Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej. 

W programach, w których widnieje edukacja ekologiczna, pojawia się jako oddzielny typ projektu lub jako element projektów infrastrukturalnych lub innych większych projektów. Szerokie pojęcie „edukacja ekologiczna” funkcjonuje pod różnymi nazwami, np. kampanie informacyjno-edukacyjne, edukowanie społeczeństwa, podnoszenie świadomości ekologicznej/ klimatycznej, itp.) oraz występuje w opisie działań i typów projektów w katalogu słów kluczowych. 

We wszystkich wymienionych programach uwzględniono pomiar działań z zakresu edukacji ekologicznej określając następujące wskaźniki: 

• wskaźnik produktu: WLWK-PLRO073 Liczba przeprowadzonych kampanii informacyjno-edukacyjnych kształtujących świadomość ekologiczną 
• Wskaźniki rezultatu:
  •  WLWK-PLRR050 – Średnioroczna liczba odbiorców działań edukacji przyrodniczej we wspartych ośrodkach 
  • WLWK-PLRR060 – Zasięg działań/ kampanii edukacyjno-informacyjnych 

W pozostałych programach o zasięgu ogólnopolskim, czyli Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS) oraz Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG) nie przewidziano wprost edukacji ekologicznej, a proponowane działania nie uwzględniają wskaźników produktu i rezultatu ukierunkowanych na pomiar edukacji ekologicznej. 

Najwięcej środków przeznaczonych jest na energetykę i środowisko (9,7 mld euro) oraz transport (blisko 13 mld euro). Lista podmiotów, które mogą ubiegać się o pieniądze z budżetu programu jest długa, są to m.in. samorządy terytorialne, przedsiębiorstwa, zarządcy infrastruktury transportowej, przewoźnicy transportowi, instytucje ochrony zdrowia, instytucje kultury, nauki i edukacji, parki narodowe i lasy państwowe. Wśród potencjalnych beneficjentów wymieniane są też organizacje pozarządowe. Edukacja ekologiczna przewija się w programie niemal we wszystkich działaniach, zarówno jako odrębny typ projektów, a także jako dopuszczalny typ działań będący elementem innych większych projektów ukierunkowanych na wzmacnianie infrastruktury. 

Zapis „w uzasadnionych przypadkach możliwe jest sfinansowanie w projekcie wydatków na działania edukacyjne w zakresie podnoszenia świadomości ekologicznej społeczeństwa” widnieje w niemal wszystkich działaniach programu: Gospodarka wodno- ściekowa; Infrastruktura ciepłownicza; Rozwój OZE; Infrastruktura energetyczna; Woda do spożycia; Transport miejski; Drogi w sieci bazowej TEN-T; Infrastruktura lotnicza w TEN-T, RIS na śródlądowych drogach wodnych; drogi w sieci kompleksowej TEN-T; Porty morskie i sródlądowe; Drogi i bezpieczeństwo ruchu drogowego; Kolej i kolej miejska; Tabor kolejowy; Transport intermodalny; Bezpieczeństwo morskie i śródlądowe drogi morskie poza TEN-T; System ochrony zdrowia, Kultura.  Takie zapisy stwarzają bardzo duże możliwości wdrażania ciekawych programów edukacyjnych, jednak w związku z tym, że nie są obowiązkowym elementem projektów, wymagają dużej świadomości i otwartości ich twórców. Organizacje pozarządowe mogą być partnerami w większych kompleksowych projektach infrastrukturalnych, łącząc potencjał różnych podmiotów i przybliżając wielkie inwestycje mieszkańcom. To potrzebny, a często niedoceniany i przez to pomijany, element projektów. Wyobraźmy sobie na przykład zmodernizowaną sieć wodociągową, dzięki której mieszkańcy mają dostęp do bardzo dobrej jakości wody. Dzięki wiedzy, jaką mogą zdobyć w ramach „miękkiego” elementu projektu, na temat zdrowej wody z prosto z kranu, ograniczą ilość wody kupowanej w butelkach PET, co koreluje z ograniczeniem ilości wytwarzanych odpadów. 

Trudno jest wskazać poziom przeznaczonych środków na edukację ekologiczną w tych działaniach, ponieważ edukowanie społeczeństwa jest tu dobrowolne. Stworzono możliwości dla finansowania miękkich działań i warto z tego skorzystać. W przyszłości włączenie komponentu edukacyjnego powinno być obligatoryjne. 

W programie FENIKS są też działania, w których edukacja ekologiczna może stanowić samodzielny projekt, a wskaźniki produktu i wskaźniki rezultatu wprost odnoszą się edukacji ekologicznej: Liczba przeprowadzonych kampanii informacyjno-edukacyjnych kształtujących świadomość ekologiczną i wskaźnik rezultatu – Zasięg działań/ kampanii edukacyjno-informacyjnych. 

Są to następujące działania:  

– FENX.01.04. Gospodarka odpadami oraz gospodarka o obiegu zamkniętym, w którym jako typ projektu przewidziano: „Działania edukacyjno-informacyjne społeczeństwa w szczególności w obszarze zapobiegania powstawaniu odpadów oraz prowadzenia działań w gospodarce odpadami zgodnie z hierarchią sposobów postępowania z odpadami oraz w zakresie gospodarki o obiegu zamkniętym. Wsparcie kierowane będzie na działania edukacyjno-informacyjne podnoszące świadomość ekologiczną społeczeństwa w zakresie gospodarki odpadami oraz przechodzenia na gospodarkę o obiegu zamkniętym. Realizowane będą projekty w obszarach dotyczących propagowania prośrodowiskowych wzorców konsumpcji, zapobiegania powstawaniu odpadów, w tym ponownego użycia, selektywnego zbierania odpadów oraz prowadzenia wszelkich działań w gospodarce odpadami zgodnie z hierarchią sposobów postępowania z odpadami.”

– FENX.01.05 Ochrona przyrody i rozwój zielonej infrastruktury, a w nim „Samodzielne projekty ukierunkowane na poprawę wiedzy i świadomości społeczeństwa na temat celów i zasad ochrony przyrody i wpływu zanieczyszczeń na stan środowiska i zdrowie ludzi, z wykorzystaniem różnorodnych form i środków przekazu i nowoczesnych narzędzi informacyjno-komunikacyjnych i materiałów edukacyjnych”.

Wskaźnikiem rezultatu jest średnioroczna liczba odbiorców działań edukacji przyrodniczej we wspartych ośrodkach, co daje obraz ukierunkowania grantów na wspieranie podmiotów wyspecjalizowanych w edukacji przyrodniczej. Organizacje pozarządowe mogą być beneficjentem w niektórych konkursach, jednak preferowanie dużych ponadregionalnych projektów, lub takich projektów, które skoncentrowane są w Parkach Narodowych, sprawiają, że środki te są mało dostępne do organizacji pozarządowych jako liderów projektów. Możliwe jest tworzenie partnerstw z np. Parkami Narodowymi, czy Lasami Państwowymi. 

– Działanie FENX.02.04 Adaptacja do zmian klimatu, zapobieganie klęskom i katastrofom, w tym Edukacja w zakresie kwestii klimatycznych, adaptacji do zmian klimatu oraz ochrony zasobów wodnych. Organizacje pozarządowe są tu wymienione wśród beneficjentów, przewidziano dwa typy projektów: dostępne dla szkół projekty edukacyjne realizowane w szkołach z elementami infrastrukturalnymi w zakresie zielono- niebieskiej infrastruktury oraz projekty w zakresie edukacji obywateli i zwiększania świadomości nt. zmian klimatu, adaptacji do nich oraz (ochrony) zasobów wodnych (działania informacyjno- edukacyjne, kampanie itd.). 

We wszystkich programach znajduje się priorytet poświęcony zagadnieniom środowiskowym, wśród nich jest działanie (także różnie nazwane w poszczególnych województwach) poświęcone zagadnieniom ochrony przyrody i bioróżnorodności.  Zawsze są to dwa typy interwencji (ukierunkowania środków unijnych) : 

• 078 – Ochrona, regeneracja i zrównoważone wykorzystanie obszarów Natura 2000 oraz 
• 079 – Ochrona przyrody i różnorodności biologicznej, dziedzictwo naturalne i zasoby naturalne, zielona i niebieska.

To właśnie tu przewidziano największe środki na edukację ekologiczną, zarówno na kampanie edukacyjne, jak i na wsparcie infrastruktury służącej edukacji. Działania edukacyjne zgodnie z programami powinny koncentrować się m.in. na: „tematyce związanej z ochroną przyrody, promocją postaw ekologicznych, informacjach o wpływie zmian klimatycznych na różnorodność biologiczną, a także na problemach środowiskowych w regionach”. Wymieniane są różne formy, np. szkolenia, kampanie, warsztaty, „eko akcje” – akcje ekologiczne polegające na np. sadzeniu drzew i roślin miododajnych, otwarte spotkania lub inne formy edukacji. 

W każdym programie preferowane są projekty wdrażane na terenie parków krajobrazowych i innych form ochrony przyrody, także na rzecz gatunków chronionych. W większości województw zaproponowano nabory w trybie pozakonursowym dla Parków Krajobrazowych jako instytucji podległych samorządowi województwa. Edukacja ekologiczna może stanowić część większych projektów (np. infrastrukturalnych czy polegających na tworzeniu, aktualizowaniu i wdrażaniu planów ochrony parków krajobrazowych), lub stanowić samodzielny projekt. Preferowane są duże projekty o zasięgu wojewódzkim, odnoszące się do obszarów chronionych (poza parkami narodowymi i ponadregionalnymi obszarami Natura 2000), jednak szczegółowe rozwiązania w regionach są różne. W niektórych województwach możliwa jest realizacja także mniejszych projektów. Wsparcie przewidziano także na działania edukacyjne towarzyszące tworzeniu miejsc ochrony różnorodności biologicznej na obszarach miejskich i pozamiejskich priorytetowo w oparciu o gatunki rodzime, m.in.: tworzenie banków genów, rewitalizację parków miejskich, ogrody botaniczne, ekoparki, ogrody społeczne, ogólnodostępną zieleń miejską, zakładanie ogrodów deszczowych. Z kolei w Funduszach Europejskich dla Łódzkiego wymieniane są przykłady możliwych działań edukacyjnych w zakresie kwestii środowiskowych lub klimatycznych: szkolenia, konferencje, e-learning, warsztaty, zajęcia praktyczne (np. zakładanie ogrodów deszczowych, sadzenie drzew i innych roślin, konstruowanie budek dla ptaków, nietoperzy, domków dla owadów, konkursy w szkołach z zakresu kwestii środowiskowych), zajęcia m.in. dla działkowców dotyczące niestosowania inwazyjnych gatunków obcych, stosowania naturalnych lub organicznych nawozów. 

W ramach tego typu interwencji przewidziano także wsparcie poprzez Lokalne Grupy Działania, miejskie i pozamiejskie obszary funkcjonalne. Intencją dystrybucji środków poprzez te obszary jest zwiększenie wypływu na wydatkowanie środków przez lokalnych parterów i mieszkańców. Jednak z perspektywy tych grup w wielu regionach widoczna jest tendencja do centralizacji decyzyjności, co nie sprzyja realizacji małych projektów, np. sołeckich, osiedlowych, czy podejmowanych przez mniejsze organizacje pozarządowe, itp. Poza tym dostępność tych środków dla organizacji pozarządowych oddala brak kwalifikowalności dla podatku Vat oraz kosztów pośrednich w niektórych regionach (np. pomorskie).

W poszczególnych województwach, choć istnieją różnice co do szczegółowych rozwiązań, zasady i katalog możliwych działań są podobne. Na poziomie wskaźników produktu i rezultatu także nie pojawia się edukacja ekologiczna (kampanie informacyjno-edukacyjne kształtujące świadomość ekologiczną). 

W innych działaniach w ramach priorytetu nr 2 (środowiskowego) także przewidziano edukację ekologiczną, najczęściej jako element większych projektów infrastrukturalnych. Elementy edukacyjne wpisane są w działania związane z wykorzystaniem odnawialnych źródeł energii, gospodarkę odpadami i GOZ, adaptacją do zmiany klimatu, poprawą efektywności energetycznej budynków. Umowa partnerstwa stwarza możliwości włączenia działań podnoszących świadomość ekologiczną niemal we wszystkie rodzaje projektów. Świetnie wykorzystano tą możliwość np. w programie Fundusze Europejskie dla Śląskiego. Kampanie edukacyjne wskazane zostały jako wskaźnik produktu i rezultatu we wszystkich działaniach w ramach priorytetu nr 2 oraz w kilku innych priorytetach. Rozwiązaniem mobilizującym do podnoszenia świadomości ekologicznej społeczeństwa i różnych grup zawodowych zaangażowanych w realizację projektów jest stosowanie kryteriów promujących za włączenie działań edukacyjnych wzmacniających walory ekologiczne projektu. Takie rozwiązanie zastosowano w np. działaniach ukierunkowanych na podnoszenie efektywności energetycznej budynków we wspomnianym programie Fundusze Europejskie dla Śląskiego. Ocieplanie budynków użyteczności publicznej, czy budynków mieszkalnych, często wiąże się z oddziaływaniem na zamieszkujące je ptaki i nietoperze. Budowanie świadomości i akceptacji społecznej dla współdzielenia przestrzeni z tymi zwierzętami jest bardzo ważne, zarówno wśród użytkowników budynków, jak i powinno na stałe wejść do praktyki projektantów i wykonawców robót budowlanych. 

Z kolei w województwie dolnośląskim mocny akcent postawiono na realizacje programów edukacyjnych w szkołach. W Programie Fundusze Europejskie dla Dolnośląskiego kampanie edukacyjne są wymienione wprost jako jeden z możliwych typów projektów w priorytecie „Edukacja”. W proponowanym zakresie wsparcia na uwagę zasługuje wskazanie inicjatyw realizowanych z uczniami w środowisku lokalnym oraz w postaci eksperymentu i projektu ekologicznego. Istnieją tu także możliwości popularyzacji edukacji ekologicznej wśród kadry pedagogicznej i zarządzającej. W innych regionach w ramach priorytetu poświęconego wspieraniu edukacji (przedszkolnej, ogólnej i zawodowej oraz kształceniu ustawicznym) także możliwe jest włączenie inicjatyw kształtujących świadomość ekologiczną, a „zielone kompetencje” uczniów często wymieniane są jako jedne z kluczowych wymagających interwencji. Niewpisanie zagadnień ekologicznych do katalogu możliwego wsparcia nie przekreśla ubiegania się o dotacje na te cele. Wszystko zależy od zdiagnozowanych potrzeb rozwojowych uczniów i potrzeb kadry placówek edukacyjnych. 

Na poziomie Szczegółowych Opisów Priorytetów (SzOP) kilku programów regionalnych znajdują się zapisy, które sprzyjają dostępności środków dla organizacji pozarządowych i zachęcają do budowania projektów w korelacji z rozwojem aktywności społecznej i ulepszaniem systemu edukacji. Warto monitorować zastosowanie w praktyce tych możliwości, tak, aby doświadczenia wykorzystać w innych regionach oraz aby ocenić czy zapisy te przełożyły się na oczekiwane działania. Poniżej znajduje się lista tych rozwiązań: 

FE dla Pomorza Zachodniego. Ważnym jest, aby edukacja ekologiczna była traktowana jako forma zaangażowanej pracy środowiskowej- w społeczności i ze społecznością. Opis uszczegóławiający typ projektu edukacja klimatyczna, sprzyja takiemu podejściu: „2. Edukacja klimatyczna dla mieszkańców/instytucji
Celem działań edukacyjnych jest budowanie społecznej świadomości i odpowiedzialności względem postępujących zmian klimatycznych, ich skutków, wpływie na ekosystemy, gatunki i dobrostan człowieka. Kluczowym wyzwaniem w tym zakresie jest systematyczność edukacji (np. cykliczne spotkania, warsztaty) pozwalającym utrwalić zmiany zachowań i postaw., działania te powinny mieć charakter cykliczny, skutecznie utrwalający wiedzę, postawy i zachowania oraz powinny przybierać innowacyjne formy o wysokiej skuteczności edukacyjnej.”  

FE dla Małopolski. Działania edukacyjne ujęto jako obligatoryjny element projektów infrastrukturalnych: Działanie FEMP.08.14 Transformacja klimatyczna: „Obligatoryjnym elementem każdego projektu musi być część edukacyjna, realizowana na rzecz i z udziałem lokalnej społeczności (np. kampanie informacyjne, spotkania, warsztaty itp.)”.
oraz Działanie FEMP.02.25 Rozwijanie systemu gospodarki odpadami – ZIT:
„Istotną rolę w osiąganiu zakładanych celów w systemie gospodarowania odpadami odgrywa społeczeństwo. W związku z powyższym elementem projektu muszą być działania informacyjno- edukacyjne zmierzające do budowania i kształtowania świadomych postaw i zachowań konsumentów. Działania takie mogą polegać na podnoszeniu świadomości społeczeństwa w zakresie zapobiegania powstawaniu odpadów, promowania prawidłowego sposobu postępowania z odpadami i korzyści z tego wynikających, budowania poczucia indywidualnej odpowiedzialności obywateli za wytwarzane przez nich odpady.” 

FE dla Łódzkiego. Działanie FELD.02.15 Bioróżnorodność . Często zdarza się, że stereotypowo grupą docelową działań z zakresu edukacji ekologicznej są dzieci i młodzież. Dlatego podkreślenie udziału osób dorosłych w FELD zasługuje na uwagę. Edukacja w zakresie kwestii środowiskowych lub klimatycznych (wsparcie tylko dla projektów o zasięgu regionalnym lub lokalnym) kierowana zarówno do dzieci, młodzieży jak i osób dorosłych – np. szkolenia, konferencje, e-learning, warsztaty, zajęcia praktyczne (np. zakładanie ogrodów deszczowych, sadzenie drzew i innych roślin, konstruowanie budek dla ptaków, nietoperzy, domków dla owadów, konkursy w szkołach z zakresu kwestii środowiskowych), zajęcia m.in. dla działkowców dotyczące niestosowania inwazyjnych gatunków obcych, stosowania naturalnych lub organicznych nawozów.

FE dla Kujaw i Pomorza; FE dla Dolnego Śląska, FE dla Podkarpacia – w ramach interwncji nr 149 – Wsparcie na rzecz szkolnictwa podstawowego i średniego (z wyłączeniem infrastruktury), wśród obszernego katalogu kompetencji uczniów, które wymagają wsparcia, wymianiane są kompetencje ekologiczne, czy uwzględnaiające świadomość klimatyczną. 

FE dla Pomorza Zachodniego. Działanie FEPZ.06.08 Edukacja przedszkolna: typ projektu 1.Poprawa jakości i dostępności edukacji przedszkolnej – . W ramach działania premiowane będą projekty realizowane w partnerstwie, w tym z organizacjami pozarządowymi. 4. Premiowane będą działania z zakresu zielonych kompetencji.

FE dla Śląskiego. Działanie FESL.02.01 Efektywność energetyczna budynków użyteczności publicznej. Wśród premiowanych warunków wsparcia wymienione są projekty uwzględniające działania edukacyjne i świadomościowe, wzmacniające walory ekologiczne projektu oraz zmiarzające do zwiększenia świadomości poziomu akceptacji społecznej. 

FE dla Wielkopolski. Działanie FEWP.08.01 Wspieranie rozwoju programowanego w Lokalnych Strategiach Rozwoju (RLKS): Aktywizacja społeczna, w tym „działania wspierające i promujące biznes społ. odpowiedzialny, … tworzenie Centrów Edukacji Ekologicznej/klimatycznej;

1. Koszty pośrednie oraz podatek VAT powinny być kosztami kwalifikowanymi. Dla zdecydowanej większości stowarzyszeń i fundacji pozyskanie wkładu własnego jest dużym wyzwaniem, a niekwalifikowanie VAT i brak możliwości finansowania kosztów pośrednich, dodatkowo sprawiają, że środki unijne stają się praktycznie nieosiągalne finansowo. 

1. Wprowadzenie kryteriów premiujących za partnerstwo z organizacją pozarządową, szczególnie w ramach projektów inwestycyjnych, gdzie organizacja pozarządowa rzadko może być liderem projektu.  Warto pochylić się nad szczegółowymi zapisami zwiększającymi trwałość rezultatów projektu, a takim jest budowanie partnerstwa z lokalnymi organizacjami pozarządowymi, jako znawcami specyfiki pracy w społecznościach, w których organizacje te są zakorzenione. 

2. Zasada DNSH zachęca do włączania edukacji ekologicznej jako interwencji horyzontalnej. Zapis „w uzasadnionych przypadkach możliwe jest sfinansowanie w projekcie wydatków na działania edukacyjne w zakresie podnoszenia świadomości ekologicznej społeczeństwa” widnieje w niemal wszystkich działaniach programu. Wykorzystano to we wszystkich działaniach Programu FEnIKS oraz w wielu programach regionalnych. Zdecydowanie w większości działań jest to możliwy komponent. Warto w przyszłości wprowadzić edukację ekologiczną jako komponent obligatoryjny.  

3. Dopuszczenie możliwości realizacji projektów o mniejszym zasięgu niż wojewódzki (np. powiatowy, międzypowiatowym) i większej ilości projektów. W wielu programach regionalnych jest zapis o realizacji projektu edukacyjnego o zasięgu wojewódzkim, co nie sprzyja dotarciu do lokalnych społeczności. Intencją zbliżenia do społeczności i oddolnego tworzenia projektów wydaje się być koncepcja rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność (RLKS), jednak ostateczna decyzyjność o wydatkowaniu środków na poziomie samorządów województwa oddala ten oddolny charakter inicjatyw. Rozproszenie lokalne projektów wiąże się z większą pracą administracyjną, najprawdopodobniej dlatego preferowane są duże ogólnowojewódzkie projekty. Inspiracją do kierunku rozwiązań może być prowadzony przez NFOŚiGW w latach 2025-2017 program wspierania lokalnych inicjatyw ekologicznych. Ideą tego podejścia było udzielenie grantów organizacjom ekologicznym parasolowym, które dalej wspierały mniejsze organizacje i społeczności we wdrażaniu mini projektów. 

4. Włączenie działań z zakresu edukacji ekologicznej do priorytetów finansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego +. Większość wydatków w projektach edukacyjnych wiąże się z wydatkami miękkimi, co tym bardziej rekomenduje do finansowania w ramach EFS.  Obecnie większość typów projektów polegających na edukacji ekologicznej jest włączona w obszary finansowane z Regionalnego Funduszu Rozwoju Regionalnego, nie przewidziano możliwości cross financingu w tych obszarach. Takie podejście ma tendencję do skupiania się na infrastrukturze. A warto podkreślić, że stworzenie najlepszej bazy edukacyjnej czy postawienie tablic poglądowych nie jest procesem edukacji. Należy szukać rozwiązań, sprzyjających utrwalaniu rezultatów, synergii z innymi działaniami społecznymi, wykorzystywania edukacji obywatelskiej i animacji społecznej. 
   

Często specjaliści dziedzin społecznych i edukacyjnych, czy po prostu osoby specjalizujące się w tworzeniu projektów w imieniu gmin lub innych beneficjentów, nie mając wprost wymienionych jako możliwych działań związanych z podnoszeniem świadomości ekologicznej mieszkańców i mieszkanek, nie uwzględnią ich w tworzonych projektach. Takie działania społeczno-ekologiczne można uwzględniać w priorytetach związanych z edukacją i aktywnością społeczną oraz rozwojem kultury, wprowadzając je jako element edukacji formalne, działań kulturalnych, innowacji społecznych, programów związanych z zagospodarowaniem czasu wolnego, nawet ze sportem i rekreacją. 

5. Konieczność korelacji zmian w dokumentach programowych i operacyjnych związanych z funduszami unijnymi Strategicznym Planem Działań w zakresie Edukacji Ekologicznej, obecnie tworzonym przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska. https://www.gov.pl/web/edukacja-ekologiczna/strategiczny-plan-dzialan-w-zakresie-edukacji-ekologicznej Jednym z trzech celów strategicznych tworzonego programu jest zaplanowanie efektywnego finansowania powyższych działań z wykorzystaniem środków krajowych i europejskich.

6. Zwiększenie alokacji środków w funduszach regionalnych na edukację ekologiczną. Obecnie trudno jest wskazać pulę środków przeznaczonych na edukację ekologiczną. W większości regionów tworzone są projekty w trybie niekonkurencyjnym, a tylko w nielicznych (np. kujawsko- pomorskie) są realizowane projekty przez organizacje pozarządowe.  Edukacja ekologiczna włączona jako element innych większych i infrastrukturalnych projektów jest bardzo dobrym kierunkiem. Warto rozważyć określenie minimalnej kwoty, jaką można przeznaczyć na komponent edukacyjny. Wpisywanie kwoty maksymalnej, oznacza, że pula ta nie musi być wykorzystana. Warto też doprecyzować obligatoryjne warunki wsparcia, tak aby uniknąć jedynie tworzenia infrastruktury, czy drukowania materiałów, koncentrując się na procesach edukacyjnych. 

7. Wprowadzenie wskaźników jakościowych, opracowanych we współpracy z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami prowadzącymi działania z zakresu edukacji ekologicznej

8. W programach FENG oraz FERS nie uwzględniono wprost edukacji ekologicznej, choć są wspomniane możliwości podnoszenia zielonych umiejętności pracowników. Pod kątem przyszłego programowania warto rozważyć wydzielenie typów projektów lub włączenia elmentów wprost odnoszących się do kształtowania postaw ekologicznych. Zgodnie z założeniami tworzonego Strategicznego Planu Działań w zakresie Edukacji Ekologicznej: Edukacja ekologiczna powinna być skierowana nie tylko do dzieci i młodzieży, ale także (a może nawet: przede wszystkim) do dorosłych, szczególnie tych decyzyjnych w kwestiach istotnych dla środowiska, społeczeństwa i gospodarki. Można to założenie szerzej zastosować w Programach FENG i FERS.